Türkiye’de sanat piyasasını konuşurken grafiklerden, fuar metrekarelerinden ya da müzayede çekiç fiyatlarından başlamak kolay. Oysa mesele hiçbir zaman yalnızca rakam olmadı. Türkiye’de art market, kamusal alanın dönüşüm hikâyesidir. Mekânın, sermayenin ve arzunun birbirini dönüştürdüğü bir zaman akışıdır.
Kamusal Alanın İçinde Sanat
19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında Beyoğlu’nda açılan sergiler, bugünkü beyaz küp sterilizasyonundan uzaktı demek yerinde olur. Sergileme teknikleri ve yaklaşım bugün ile kıyasladığımızda farklı alanlara eğiliyor, derdi farklı yerlerde yoğunlaşıyordu. Gündelik hayatın içindeydi; bir pastanenin arka salonunda ya da bir ticari pasajın üst katında Aliye Berger’in gravürleri ile karşılaşabilirdik belki. Özellikle Taksim ve çevresinde yoğunlaşan sanat arşivi çalışmaları, o dönemde sergi mekânlarının bilinçli bir modernlik göstergesi olarak seçildiğini anlatıyor bize. Sergi, sadece sanatın sunumu değil, geç Osmanlı ve erken Cumhuriyet dönemlerinde Batılılaşma idealinin kamusal bir performansıydı.
Bugün sanat marketi olarak değerlendirdiğimiz bu çarkın tohumları bu süreçten sonra serpişmeye başlıyor: Sanat, sosyal alanlarda yayılıma girdiği anda ekonomik dolaşıma dahil oluyor.
Taksim ve Pera hattı bu yüzden yalnızca bir turizm kültürü coğrafyası değil; Türkiye’de kültürel sermayenin ilk laboratuvarıdır. Bu tepede oluşan entelektüel çevre, sanatın görünürlüğünü artırdı. Sanatın dolaşım hızını, motivasyonlarını ve direkt olarak koleksiyoner eğilimlerini bambaşka bir motivasyonla körükledi.
Aileler, Modernlik ve Kültürel Prestij
Cumhuriyet’le birlikte sanat, devlet eliyle modernleşmenin simgesi haline geldi. Fakat özel ailelerin de desteği olmadan sanatın bu ağır çarkının dönmesi biraz zorlu. Bu nedenle bu hibrit yapı (devlet ve özel yatırımlar), sanatın üretimine olan desteğin ve motivasyonun hızlı bir ivmeyle fırlamasına, bununla bağlantılı olarak da müthiş entelektüel ve yüksek üretim gayesiyle hareket eden yaratıcının oluşmasına imkân sağladı. Şakirpaşa ailesi gibi kültürel üretime içkin aile yapıları, sanatın sosyal prestij alanı olarak yerleşmesinde etkili oldu.
Bu destekler yalnızca maddi değildi; bir yaşam tarzının parçasıydı. Sanat koleksiyonu, kültürel kimliğin uzantısıydı. Bu anlayış, şu an hepimizin bildiği büyük holding ailelerinin kuracağı vakıf müzelerinin zihinsel altyapısını hazırladı.
1980 sonrası liberal ekonomiyle birlikte tablo değişti. Sanat, estetik bir tercih olmanın ötesine geçti; sermayenin görünür yüzü oldu. 1987’de başlayan İstanbul Bienali bu kırılmayı hızlandırdı. Bienal yalnızca uluslararası görünürlüğü getirmedi; Türkiye’de koleksiyonerin bakışını değiştirdi. Yerel üretim, küresel bağlamda okunmaya başladı. Kültür turizminde müthiş bir ivme yaratarak dişli sıra arkadaşları arasında genç cumhuriyetin de bir yeri olduğunu herkese kanıtladı.
Galerilerin Kurumsallaşması ve Fuarlaşma
1990’larda Beyoğlu’nda apartman katlarında açılan galeriler, bugün Türkiye sanat piyasasının hafızasını taşıyor. O dönem galericilik bir ticari modelden çok bir inanç meselesiydi. Sanatçıyı temsil etmek, onu korumak, üretim alanı yaratmak demekti. 2005’te Contemporary Istanbul öncülüğünde başlayan fuarlar ise bu yapıyı dönüştürdü. (Tabii Contemporary’den önce sanat fuarı denemeleri vardı, buna başka bir yazımda detaylıca değinmiştim. CI örneği, sektörde ciddi fark yaratan ve sürekliliği olan bir örnek olduğu için kullanıldı.) Fuar, galeriyi yerel bir aktör olmaktan çıkarıp küresel ağın parçası yaptı. Satış hızlandı. Koleksiyoner profili çeşitlendi. Sanat, daha açık bir yatırım aracı olarak konuşulmaya başlandı. Bu dönemde özel koleksiyonlardan devşirilen müzeler (İstanbul Modern, Arter, Pera Müzesi) yalnızca sergileme alanı değil; değer üretim mekanizması haline gelmeye başladı, müzenin kültür-sanat alanındaki sorumluluklarını anlamamız açısından bambaşka bir pencere açılmasında önemli bir aktör oldu. -Müzelerin toplumda temsil ettiği konular ve sorumlulukları bambaşka bir düşünce sekmesi; başka bir yazımda buna da değinebiliriz.- Bir sanatçının müze sergisi, hangi koleksiyondan çıktığı, hangi koleksiyona girdiği ya da kimin tarafından satıldığı gibi konular piyasa fiyatını doğrudan etkileyen bir faktöre dönüştü. Kurum ve piyasa arasındaki sınır inceldi, birbirinden beslenen iki kaynak haline geldiler.
Koleksiyonerin Dönüşümü
Emin Hitay bir röportajında koleksiyonculuğa başlama anını anlatırken ilk eserini alırken duyduğu tereddüdü hatırlatır. “Yatırım” kelimesi o an için merkezde değildir; merak ve sezgi vardır. Fakat yıllar içinde koleksiyonun sistematik bir yapıya dönüştüğünü, genç sanatçıların üretim süreçlerine destek vermenin koleksiyonculuğun doğal uzantısı haline geldiğini söyler. Bu ifade önemli: Türkiye’de koleksiyonculuk, son on beş yılda pasif alıcı olmaktan çıkıp üretime müdahil bir aktöre dönüştü. Benzer biçimde Deha Çun yazılarında yeni kuşak koleksiyoner profilinin “hızlı karar veren ama uzun vadeli düşünen” bir yapıya sahip olduğunu vurgular. Artık koleksiyon, yalnızca duvara asılan bir statü göstergesi değil; bienal sponsorluğu, bağımsız mekân desteği ve uluslararası iş birlikleriyle genişleyen bir ağın parçası.
Bu dönüşüm, az önce de konuştuğumuz gibi 2000’lerde özel teşviklerin artması ve büyük ailelerin kültür yatırımlarını stratejik bir alan olarak görmesiyle hızlandı. Kapalı koleksiyonların görünürlük ve prestij için “kamuya” (kamusal alanın kamusallığını da tartışmamız gerekir tabii) açılması hızlandı. Sanat, finansal çeşitlendirme aracı olduğu kadar yumuşak güç üretim alanı haline geldi.
Taksim’den Dolapdere’ye: Mekânın Politikası
Taksim’in kültürel enerjisi 1990’lar ve 2000’lerin başında zirvedeydi. Ancak kent dönüşümüyle birlikte galeriler Dolapdere, Bomonti ve Kadıköy gibi alanlara kaydı. Bu kayış tesadüf değil; sanat piyasası mekânın politik iklimine duyarlıdır. Beyoğlu’ndaki erken dönem sergilerin kamusal cesareti, bugün alternatif mekânlarda başka bir biçimde sürüyor. Fakat piyasanın merkezi artık daha kurumsal, daha kontrollü. Kamusal alanın tartışmaları Habermas’a kadar gider. O yüzden burayı biraz daha yüzeysel olarak geçeceğim. Dilerseniz kendi araştırmanızı yaparak bu yazıda temellendirebilirsiniz.
Bir Zamanın Sürekliliği
Türkiye’de sanatın destek sistemleri, çizgisel bir ilerleme hikâyesi değil. Pastaneden fuara, apartman galerisinden vakıf müzesine, bireysel meraktan kurumsal stratejiye uzanan katmanlı bir süreç. Modern ve çağdaş sanat arasındaki geçiş, yalnızca estetik değil ekonomik bir geçişti. Büyük ailelerin yatırımları piyasayı büyüttü; fakat aynı zamanda değer üretim mekanizmasını merkezileştirdi. Genç koleksiyonerler ve bağımsız inisiyatifler ise bu merkezi yapıya alternatif modeller geliştiriyor. Bugün Türkiye sanat piyasası kırılgan ama yaratıcı. Küresel dalgalanmalara açık, fakat kendi tarihsel hafızasına yaslanma potansiyeline sahip. Eğer gelecekte özgün bir model üretilecekse, bu model Beyoğlu’nun kamusal hafızası ile çağdaş kurumların stratejik aklını bir araya getiren hibrit bir yapıdan doğacak.
Sanat marketini anlamak için zamana bakmak gerekiyor. Çünkü Türkiye’de sanat piyasası aslında bir zaman ve gömülü politikalar meselesi: Modernliğin arzusu, sermayenin stratejisi ve kamusal alanın direnci arasındaki gerilimli ama üretken bir zaman.
