Bu başlık, 30 Ağustos 1963 tarihli Cumhuriyet gazetesinin sararmış sayfalarında Safaeddin Karanakçı’nın attığı başlıktır. Nitekim bu söz yalnızca edebi bir ifade değildir, bir milletin yok olma tehlikesinden bağımsız bir cumhuriyete uzanan yürüyüşünün tarihi gerçeğini anlatır. Çünkü 30 Ağustos 1922’de Dumlupınar’da kazanılan zafer olmasaydı, Türk milletinin sonraki yıllarda kutlayacağı bağımsızlık, egemenlik ve Cumhuriyet bayramlarının dayandığı siyasi zemin de oluşamayacaktı. Bu bakımdan 30 Ağustos’un anlamının kavranabilmesi için, o güne hangi şartlar altında gelindiğinin hatırlanması gerekir.
Birinci Dünya Savaşı’nın ardından Osmanlı Devleti ağır bir yenilgiyle karşı karşıya bırakılmış, Mondros Mütarekesi imzalanmış, ordunun önemli bir bölümü dağıtılmış ve silahların büyük kısmı denetim altına alınmıştır. Anadolu’nun çeşitli bölgeleri işgal edilmiş, 15 Mayıs 1919’da İzmir’e Yunan kuvvetleri çıkarılmış, İstanbul ve Boğaz’lar İtilaf Devletleri’nin denetimine girmiştir. Böylece yalnızca toprak kaybedilmemiş, milletin geleceği üzerinde de büyük bir belirsizlik oluşmuştur. Bu şartlar altında Anadolu’da başlayan direniş, zamanla örgütlü bir mücadeleye dönüştürülmüştür.
Mustafa Kemal Paşa’nın 19 Mayıs 1919’da Samsun’a çıkışından sonra Amasya’da mücadele esasları ortaya konmuş, Erzurum ve Sivas kongreleriyle milli iradenin bir araya getirilmesi sağlanmış, 23 Nisan 1920’de Türkiye Büyük Millet Meclisi açılmıştır. Böylece işgallere karşı yürütülen mücadele, yalnızca yerel direnişlerle sürdürülen bir hareket olmaktan çıkarılmış ve millet adına karar alan siyasi bir merkeze bağlanmıştır. Düzenli ordunun kurulmasının ardından İnönü savaşları kazanılmış, ardından Sakarya Meydan Muharebesi’nde Yunan ordusunun Ankara’ya doğru ilerleyişi durdurulmuştur. Nitekim 23 Ağustos ile 13 Eylül 1921 tarihleri arasında gerçekleştirilen Sakarya Meydan Muharebesi ile savaşın yönü değiştirilmiş olsa da Batı Anadolu’nun büyük bir bölümü hala işgal altında bulunuyordu. Bu nedenle Sakarya’da elde edilen başarıyla yetinilmemiş, işgalin tamamen sona erdirilmesi için yeni ve kesin sonuçlu bir harekatın hazırlığına başlanmıştır.
30 Ağustos 1961 tarihli Hür Vatan gazetesinde, İstiklal Harbi sırasında Garp Cephesi Harekat Şubesi Müdürlüğü yapmış olan Tevfik Bıyıklıoğlu tarafından aktarılan bilgilerde, 1922 yazına gelindiğinde ortaya çıkan askeri ve siyasi tablo açık biçimde ortaya konulmaktadır. Nitekim Doğuda Kars, Ardahan ve Artvin yeniden anavatana katılmış, güneyde Ankara Anlaşması’nın ardından Adana ve çevresindeki işgal sona erdirilmiştir. Buna karşılık İstanbul ve Boğaz’lar yabancı kuvvetlerin denetiminde tutuluyor, Doğu Trakya ile Batı Anadolu’daki Yunan işgali devam ediyordu. Bu durumdan yola çıkılarak Milli Mücadele’nin kesin sonucunun Batı Cephesi’nde alınacağı anlaşılmıştı.
Sakarya Meydan Muharebesi’nden sonra yaklaşık bir yıl boyunca büyük bir taarruz için hazırlık yapılmıştır. Bu hazırlık son derece gizli yürütülmüş, Anadolu’nun sahip olduğu sınırlı imkanların mümkün olan en büyük bölümü cepheye aktarılmıştır. Nitekim asker, cephane, top, ulaştırma araçları ve diğer ihtiyaçlar Batı Cephesi’nde toplanmıştır. Karşı tarafta uzun zamandır güçlendirilmiş savunma mevzilerinin bulunması ve Türk ordusunun imkanlarının sınırlı olması nedeniyle alınacak kararın taşıdığı risk bilinmekteydi. Nitekim başarısız olunması halinde Milli Mücadele boyunca elde edilmiş kazanımların büyük bir tehlikeye atılabileceği de görülüyordu. Buna rağmen kesin sonucun ancak taarruzla alınabileceğine karar verilmiştir. Bu hazırlıkların ardından Büyük Taarruz, 26 Ağustos 1922 sabahı Afyonkarahisar-Kocatepe hattında Türk topçusunun ateşiyle başlatılmıştır. Harekat, Mustafa Kemal Paşa’nın başkomutanlığında, Fevzi Paşa ve İsmet Paşa’nın da katılımıyla yönetilmiştir. Birliklerin bir bölümü Yunan savunma hatları üzerinde yoğun bir baskı kurarken diğer bölümü geri çekilme yollarının kapanmasını sağlamaya çalışmıştır. Böylece yalnızca düşmanın, bulunduğu mevzilerden çıkarılması değil, ana kuvvetlerinin kuşatılarak savaş dışı bırakılması hedeflenmiştir.
26 Ağustos’ta başlayan harekat, 27, 28 ve 29 Ağustos günlerinde genişletilmiş, Yunan birliklerinin İzmir ve Bursa yönlerine çekilebilecekleri yollar giderek daraltılmıştır. 30 Ağustos’a gelindiğinde ise düşmanın ana kuvvetleri Dumlupınar bölgesinde kuşatılmıştır. Başkomutanlık Meydan Muharebesi olarak tarihe geçen bu çarpışmada Yunan ordusunun ana gücü ağır bir yenilgiye uğratılmış ve Batı Anadolu’daki işgali sürdürebilecek düzenli askeri yapı büyük ölçüde ortadan kaldırılmıştır. Bu nedenle 30 Ağustos, yalnızca başarılı bir askeri harekatın son günü olarak görülmemelidir. İşgalin dayandığı asıl askeri kuvvet o gün etkisiz hale getirilmiş ve Anadolu’nun kurtuluşunun önü açılmıştır.
30 Ağustos 1963 tarihli Cumhuriyet gazetesinde Said Terzioğlu tarafından “Zafer günü: 30 Ağustos 1922” başlığı altında aktarılan hatıralarda ise bu büyük harekatın yalnızca komutanların kararlarından ve haritalar üzerindeki hareketlerden ibaret olmadığı gösterilmektedir. Cephede keşfe gönderilen askerlerden, karanlıkta ilerleyen birliklerden, günlerce dinlenmeden görev yapan subaylardan ve yokluk içinde savaşan Mehmetçiklerden söz edilmektedir. Ahmet Çavuş gibi cephede bulunan insanların anlattıkları sayesinde, birkaç tarih ve birkaç askeri hareketle özetlenen Büyük Taarruz’un gerisinde binlerce insanın emeğinin, korkusunun, yorgunluğunun ve fedakarlığının bulunduğu anlaşılmaktadır. Nitekim zaferin yalnızca karargahlarda hazırlanmak yerine cephe hattında bulunan her askerin katkısıyla kazanıldığı, tanıkların anlatılarından açıkça görülmektedir. Evlerinden ayrılmış, çoğu zaman nereye kadar ilerleyeceklerini dahi bilmeden yürümüş, cephane taşımış, açlık ve uykusuzluk içinde savaşmış binlerce insanın ortak çabasıyla sonuç alınmıştır.
Bu yönüyle 30 Ağustos yalnızca komutanların değil, adı tarihe geçmemiş binlerce insanın da zaferi olarak değerlendirilmelidir.
Dönemin bir başka önemli tanıklığına 30 Ağustos 1961 tarihli Hür Vatan gazetesinde yer verilmiştir: Ahmet Emin Yalman tarafından kaleme alınan “Zafer Günlerinde Gazi Mustafa Kemal’in Yanında” başlıklı hatırada, Büyük Taarruz’dan aylar önce yaşanan dikkat çekici bir olay aktarılmıştır. Yalman’ın anlattığına göre 1922 Mayısında Fransız yazar Claude Farrère’in ziyareti sırasında Mustafa Kemal Paşa İzmit’e gelmiş, İstanbul’dan bazı gazeteciler de burada bulunmuştur. Ayrılık vakti geldiğinde Yalman’a, arkadaşlarıyla İstanbul’a dönmemesi ve kendisiyle kalması söylenmiştir. Ahmet Emin Yalman tarafından ailevi nedenlerle İstanbul’a dönmek için izin istenmiş, ancak daha sonra Mustafa Kemal Paşa’nın asıl düşüncesinin ne olduğu öğrenilmiştir. Yaklaşmakta olan Büyük Taarruz sırasında bir gazetecinin yanında bulunması, yaşanacakların gözlemlenmesi ve kendi ifadesiyle “Türk talihinin nasıl değiştiğinin” kaydedilmesi istenmiştir. Bu hatıra, taarruz henüz başlatılmadan önce savaşın kafada kazanıldığını bizlere göstermektedir. Büyük Taarruz sırasında Mustafa Kemal Paşa’nın yanında bulunamayan Ahmet Emin Yalman, zaferden sonra İzmir’e gitmiştir. İzmir’e ulaşıldığında savaşın ve geri çekilmenin şehir üzerindeki ağır etkileriyle karşılaşılmıştır. Rıhtımda büyük bir insan hareketliliği yaşanmış, mülteciler görülmüş, yangının yarattığı yıkım gözlemlenmiştir. Birkaç yıl önce işgal edilen bir şehrin yeniden Türk ordusunun kontrolüne geçtiği günlere böylece doğrudan tanıklık edilmiştir. Yalman tarafından zaferden sonraki İzmir günleri, hayatının “en hoş rüyası” olarak nitelendirilmiştir.
Birinci Dünya Savaşı’ndan yenilgiyle çıkan, ordusu dağıtılan ve toprakları işgal edilen bir ülkenin, kısa süre içinde yeniden düzenli bir ordu kurduğu, Sakarya’da düşmanın ilerleyişini durdurduğu ve Dumlupınar’da kesin sonucu aldığı görülmüştür. 30 Ağustos’ta elde edilen askeri sonuçtan sonra harekat durdurulmamıştır. Mustafa Kemal Paşa tarafından verilen “Ordular, ilk hedefiniz Akdeniz’dir. İleri!” emriyle Yunan kuvvetlerinin takibine devam edilmiştir. Türk ordusu hızla batıya doğru ilerletilmiş, bir taraftan İzmir’e, diğer taraftan Bursa, Mudanya ve Bandırma yönlerine ulaşılmıştır. 9 Eylül 1922’de İzmir’in kurtarılmasıyla birlikte Batı Anadolu’daki Yunan işgali fiilen sona erdirilmiştir. Böylece 26 Ağustos sabahı Kocatepe’de başlatılan harekat, birkaç gün içinde Dumlupınar’da kesin sonuca ulaştırılmış, ardından Batı Anadolu’nun kurtuluşuyla tamamlanmıştır. 30 Ağustos’un tarihi anlamı da tam olarak burada ortaya çıkmaktadır. Nitekim o gün yalnızca bir savaş kazanılmamış, savaşın sonraki siyasi aşamalarının da önü açılmıştır. Çünkü savaş meydanında sağlanan kesin sonuç, daha sonra diplomasi masasında savunulacak bağımsızlığın en önemli dayanağını oluşturur ve onu temellendirir. Nitekim Savaş meydanında bağımsızlığın askeri temeli oluşturulmuş, Lozan’da bu bağımsızlık uluslararası alanda kabul ettirilmiş, 29 Ekim 1923’te ise Cumhuriyet ilan edilmiştir. Böyle bakıldığında 30 Ağustos’un yalnızca kendisinden önce yaşananların sonucu olmadığı, kendisinden sonra kurulacak yeni devlet düzeninin de önünü açtığı görülmektedir. Safaeddin Karanakçı tarafından kullanılan “Türkün bütün bayramları 30 Ağustostan sonra başlar” sözü de bu bağlam içinde anlam kazanmaktadır.
Elbette Milli Mücadele 30 Ağustos’ta başlatılmamıştır. 19 Mayıs’tan Amasya’ya, Erzurum’dan Sivas’a, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin açılışından İnönü ve Sakarya’ya kadar uzanan uzun ve ağır bir mücadele verilmiştir. Anadolu’nun farklı bölgelerinde direniş gösterilmiş, cepheye silah ve cephane taşınmış, köylerden ve kasabalardan insanlar orduya katılmıştır. 30 Ağustos, bütün bunların yerine konulabilecek tek bir gün değildir. Ancak bütün bu mücadelenin askeri bakımdan kesin sonuca ulaştırıldığı tarih 30 Ağustos olmuştur. Milli egemenliğin kalıcı hale getirilebilmesi, bağımsızlığın uluslararası alanda kabul ettirilebilmesi ve yeni devletin kendi geleceğini belirleyebilmesi için işgalin askeri dayanağının ortadan kaldırılması gerekmiş, bu sonuç Dumlupınar’da alınmıştır. Bu nedenle 30 Ağustos’ta kazanılan şey yalnızca toprak olarak görülmemelidir. Bir milletin kendi geleceği hakkında karar verebilme hakkı kazanılmıştır.
Nitekim 1919’da Anadolu’nun geleceğine dışarıdan yön verilmek istenirken, 1922’nin sonunda bu geleceğin milletin iradesiyle belirlenebileceği bir ortam yaratılmıştır. 30 Ağustos’un üzerinden bir asırdan fazla zaman geçmiş olmasına rağmen taşıdığı anlamın kaybolmamasının nedeni de budur. Zafer yalnızca geçmişte bırakılmış askeri bir başarı olarak değil, bağımsızlığın hangi şartlarda kazanıldığını hatırlatan tarihi bir miras olarak görülmelidir. 30 Ağustos’ta bir savaş sona erdirilmiş, fakat Türkiye için yeni bir dönem başlatılmıştır. Lozan’a uzanan yol açılmış, Cumhuriyetin kurulabilmesinin önündeki en büyük askeri engellerden biri kaldırılmış ve milletin kendi geleceğini kendi iradesiyle belirlemesinin şartları oluşturulmuştur.
Bu nedenle 1963 yılında bir gazete sayfasına yazılan o cümle bugün de anlamını korumaktadır:
“Türk’ün Bütün Bayramları 30 Ağustos’tan Sonra Başlar.”
Çünkü o gün, yalnızca bir ordunun karşısındaki ordu yenilgiye uğratılmamıştır. Bağımsız Türkiye’nin yolu açılmıştır. Cumhuriyete ulaşacak sürecin en önemli askeri eşiği aşılmış ve Türk milletinin kendi vatanında, kendi bayrağı altında, kendi iradesiyle yaşayabilmesinin önündeki en büyük engellerden biri kaldırılmıştır.
Başta Gazi Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere Büyük Taarruz’un bütün komutanları, cephede savaşan Mehmetçikler, Milli Mücadele’ye omuz veren kadınlar, erkekler, şehitler ve gaziler saygı ve minnetle…
30 Ağustos Zafer Bayramı kutlu olsun!
Kaynakça
- Terzioğlu, Said; Giritli, İsmet; Karanakçı, Safaeddin. “Atatürk, Çakmak, Bozok ve Ahmet Çavuş anlatıyor: Zafer Günü 30 Ağustos 1922. Zafer Bayramı ve ötesi. Türk’ün bütün bayramları 30 Ağustos’tan sonra başlar.” 30 Ağustos 1963. SALT Research, Feridun Fazıl Tülbentçi Arşivi. Arşiv kimliği: FFT758005. SALT kayıt no: 123456789/23273.
- Yalman, Ahmet Emin; Bıyıklıoğlu, Tevfik. “Zafer Günlerinde Mustafa Kemal’in yanında. 30 Ağustos 1961’den 30 Ağustos 1922’ye selam.” 30 Ağustos 1961. SALT Research. Arşiv kimliği: FFT758009. SALT kayıt no: 123456789/24308.
