Pequod’da Başlayan Yolculuk
Moby Dick, bir geminin içindeki gündelik hayattan bahsederek başlasa da o hayatın içinde büyüyen takıntıları, inançları ve insanın kendiyle olan mücadelesini anlatan bir romantik dönem eseri. Ishmael’in bakışından, Pequod’da bir araya gelen bunca farklı insanın neden aynı hedefe yöneldiğini görüyoruz: beyaz balinayı bulmak. Roman boyunca Moby Dick’in herkes için başka bir anlam taşıdığı, ama yine de hepsini tek bir çizgide buluşturduğu çok net bir şekilde hissediliyor.
Pequod’un mürettebatı farklı geçmişlere sahip olsa da aynı gizemli figür etrafında toplanır: beyaz balina. Bu yaratığın ne olduğu, neden bu kadar korku ve hayranlık uyandırdığı roman boyunca yavaşça anlatılıyor.
Ishmael’in gözünden hem balinanın hem de bu balinanın peşine düşmüş insanların iç dünyasını takip ederiz. Ve tam bu noktada, romanın kalbinde yer alan iki figür netleşmeye başlar. Yani hikâye, gemi yaşamından çok daha derine; insanın takıntısına, inancına ve kaçamadığı karanlığına doğru açılır.
Bu yüzden yolculuğun anlatıldığı ilk bölümlerden Kaptan Ahab ve Moby Dick’in gözünden bu dünyayı daha net görmeye başlıyoruz.
Ahab ve Moby Dick’in Birbirine Dönüşme Süreci
Ishmael’in en çok takıldığı karakterlerin bu ikisi olması boşuna değildir. Ahab’ın balinayla olan bağı, sıradan bir intikam hikayesi olarak görülse de bu ruhsal bir birleşme gibidir. “Lanetli balina” olarak anılan Moby Dick, Ahab için hem dışarıdaki bir düşman hem de içindeki karanlığın şekil bulmuş halidir.
Okur olarak her bölümde “Neden bu kadar takıntılı?” diye düşünmek çok doğal. Bacağını kaybettiği için mi? Kendini tamamlamak için mi? Yoksa hayatındaki kontrol edemediği her şeyi balinanın üzerine mi yüklüyor? Belki de bunların hepsi birbirine geçmiş durumda. Çünkü her sebebi okuduğumuzda bir mantık çerçevesine yerleştirebiliyor ve empati kurabiliyoruz. Ahab’ın Moby Dick’le aynı bedende yaşıyormuş gibi davranması, gemideki her insanın balina hakkındaki düşüncesini de belirliyor.
Balinanın Taşıdığı Yücelik
Elijah’ın roman boyunca ortaya çıkıp kaybolan tuhaf uyarıları, bu kovalamacanın sıradan bir av olmadığını hatırlatır. “Ruhlarınız hakkında bir şey var mı?” diye sorması, işin kader ve ruhaniyet boyutuna da dokunmuş oluyor.
Moby Dick, mürettebat için sadece bir hayvan değil aynı zamanda hem korkutucu hem büyüleyici bir güçtür. Leviathan ismiyle anılması da bundandır. Normalde bir insanı geri döndürecek büyüklükteki bu tehlike, Pequod’un adamları için tam tersine bir amaç haline gelmiş durumda ve balina onların hayatındaki boşluğu dolduruyor. Ahab ise bu boşluğun adını koyan kişidir.
Dolayısıyla da Ahab’ın ruh hali romanın en çarpıcı yanlarından biridir. Fiziksel yarası zamanla ruhsal bir uçuruma ve Moby Dick’le olan kavgasının fiziksel varlığına dönüşüyor. Geceleri kabuslarla uyanması, kendi içindeki ateşten kaçamaması, balinayı öldürmeyi bir tür kurtuluş gibi görmesine sebep oluyor. Bu sayede yarası iyileşmeyecek ama içinde bu konuyu kazanılmış bir zafer olarak anmasına sebep olabilecek.
Ishmael’in anlattığı “yanıyormuş gibi kamarasından fırladığı” sahne, Ahab’ın iç dünyasını kelimenin tam anlamıyla dışa vurduğu anlardan biri olarak sayılabilir. Gece olup herkes uykuya daldığında Ahab’ın içindeki karanlık ve nefret, rüyalarında alevlerle çevriliymiş gibi çırpınmasına sebep oluyor. Ishmael o anı, Ahab’ın içinde bir uçurum açılıyormuş da içinden kıvılcımlar ve yıldırımlar yükseliyormuş gibi betimliyor. Ve Ahab, sanki gerçekten yanan bir yataktan kaçıyormuş gibi kapısını hızla açıp güverteye fırlarken, gözlerinde gerçek bir ateş yansıması taşıyordur. Bu sahne, onun Moby Dick yüzünden ruhunun nasıl parça parça eridiğini çok çarpıcı bir şekilde somutlaştırdığının göstergesi.
Ishmael’in Moby Dick’e Bakış Açısı
Ahab’ın aksine Ishmael, balinaya daha temiz ve anlaşılır bir yerden bakıyor. Onu ilahi bir temsil olarak değil, ilahlığın yeryüzüne bir yansıması gibi görüyor. “Göksel” olarak ifade ettikleri sahnede, balinanın güçlü bir varlık olmasının yanı sıra neredeyse kozmik bir varlık olduğunu düşünmeye başlıyor. Bu da aslında Leviathan olarak anılmasına yapılan en büyük ve anlaşılabilir atıflardan birisi sayılabilir.
Fakat yolculuk ilerledikçe Ishmael de dönüşmeye başlıyor. Başta dışarıdan gözlemleyen biri gibi gözükse de zamanla balinanın temsil ettiği anlama o da kapılıyor. Diğer bir deyişle o da balinayı ve anlamını romantizme etmeye başlıyor. Ahab ve Pip’in travmalar üzerinden gelişen yakınlığı bile, Moby Dick’in insanları nasıl ortak bir kader ekseninde topladığını gösteriyor.
Moby Dick’in Yarattığı Kader
Moby Dick, Ahab’ın takıntısını dev bir balinaya yöneltse de aslında hepimizin içindeki o “adını koyamadığımız huzursuzluğa” işaret ediyor. Ishmael’in gemiye kaçmasının sebebi, Ahab’ın balinaya saldırmasının sebebi de bu belki de. Biri kaçıyor, biri saldırıyor ama ikisi de aynı şeyle uğraşıyor: insanın kendi içindeki karanlıkla.
Ahab’ın kamarasından “yanıyormuş gibi fırladığı” o sahne aslında romanın nabzını tutuyor. Çünkü Ahab’ın zihnindeki ateş sadece balinaya değil, varoluşuna dair bütün sorulara yanıyor. Bu ateş, okuyucular için de düşüncelere yönelten kısım oluyor. Romanı bitirdikten sonra ısrarları, hayattaki anlam arayışını, neyin neden ve ne kadar süre boyunca peşinde olacağımızı sorgulamaya iten bir içsel baskı oluşturuyor.
Sonuç olarak Moby Dick, yüzeyde bir deniz macerası olsa da alt metinde hep aynı yere dönüyor. Bazı savaşları denizin ortasında değil, kendi içimizde veriyoruz. Bazen Ishmael gibi kaçıyoruz, bazen Ahab gibi saldırganlaşıyoruz, bazen de sadece izliyoruz. Ama hikâye ne kadar ölümcül görünürse görünsün, romanın sonunda kalan tek kişi yine “anlatıcı”. Yani bakabilen, fark eden, söze dökebilen kişi. Belki de Melville’in asıl söylediği şey şu:
Kendini yakıp kül eden takıntılardan kurtulmanın yolu, Ahab gibi savaşmak değil, Ishmael gibi anlatabilmek, yüzleşebilmek.
