Çocukken yaşadığınız bir yaz tatilini düşünün. Bugün geriye baktığınızda o yaz ne kadar uzunmuş gibi geliyor, değil mi? Sanki o zamanlar günler daha yavaş geçiyor, bir yaz bugünkünden çok daha uzun sürüyormuş gibi.
Şimdiyse zamanla ilgili daha farklı cümleler kuruyoruz. “Bu hafta ne ara bitti?”, “Daha yeni yaz başlamamış mıydı?”, “Bu yıl nasıl geçti, hiçbir şey anlamadım?” Bazen daha yakın sandığımız bir anının üzerinden yıllar geçtiğini fark edip şaşırıyoruz.
Sanki çocuklukta zaman ağır ağır ilerlerken, yetişkinlikte haftalar, aylar ve hatta yıllar birbirini daha hızlı takip etmeye başlamış gibi.
Oysa bir gün hala yirmi dört saat. Bir yılın süresi de biz büyüdükçe kısalmıyor. Peki değişen zamanın kendisi değilse, neden yıllar geçtikçe onun daha hızlı aktığını hissediyoruz?
Bunun tek bir cevabı yok. Çünkü zaman sadece saatle ölçtüğümüz bir şey değil. Zamanın geçişini bekliyor, fark ediyor, hatırlıyor ve hayatımızın neresinde olduğumuza göre farklı biçimlerde deneyimliyoruz.
Zaman Geçmek Bilmediğinde
Zamanın ne kadar öznel olduğunu aslında hepimiz biliyoruz. Beklerken geçirdiğimiz on dakika oldukça uzun gelebilirken, sevdiğimiz insanlarla geçirdiğimiz birkaç saatin nasıl bittiğini bile anlamayabiliriz. Yoğun bir günün sonunda saate baktığımızda akşam olmuş olabilir ama uykusuz geçen bir gecede sabah bir türlü gelmez.
Bir şeyi beklerken ya da sıkıldığımızda zamanın geçişini daha fazla fark ederiz. Dikkatimiz başka bir şeye yoğunlaştığında ise zaman akmaya devam etse de onu aynı şekilde takip etmeyiz.
Çocuklukla bugün arasındaki farklardan biri burada başlıyor: Çocukken sıkılmaya daha fazla zamanımız vardı.
Bir arkadaşımızın aşağı inmesini beklerdik. Uzun bir araba yolculuğunda camdan dışarı bakardık. Misafirlikte yetişkinlerin konuşmasının bitmesini beklemek zorunda kalırdık. Bazen evde yapacak hiçbir şey bulamaz, gerçekten sıkılırdık. O anlarda zamanın geçtiğini hissederdik, hatta çoğu zaman geçmediğinden yakınırdık.
Bugün gündelik hayatın küçük boşluklarını doldurmak çok daha kolay. Otobüsün gelmesini beklerken, bir arkadaşımız birkaç dakika geciktiğinde, asansörde ya da bir sırada birkaç saniye içinde başka bir uyarana ulaşabiliyoruz. Bir videodan diğerine, bir mesajdan başka bir içeriğe geçiyoruz.
Mesele telefonların zamanı hızlandırması değil; zamanın içinde boş bıraktığımız anların giderek azalmasıdır.
Eskiden daha fazla zamanımız yoktu. Ama zamanın içinde beklediğimiz, sıkıldığımız ve hiçbir şey yapmadan kaldığımız daha fazla an vardı.
Bir Gün Uzun Gelirken Bir Yıl Nasıl Bu Kadar Kısa Gelebilir?
Bir zamanı yaşarken nasıl hissettiğimizle, geriye dönüp baktığımızda o zamanı nasıl gördüğümüz her zaman aynı değil.
Sıkıcı bir öğleden sonra yaşanırken bitmek bilmeyebilir. Birkaç ay sonra ise o güne ait neredeyse hiçbir şey hatırlamayabiliriz. Çok güzel geçen birkaç günlük bir seyahat göz açıp kapayıncaya kadar bitmiş gibi gelirken, sonradan düşündüğümüzde zihnimizde pek çok ayrı sahne bırakabilir.
“Zaman hızlı geçti” dediğimizde bu yüzden her zaman aynı deneyimden söz etmiyoruz. Bir anın içindeyken zamanın nasıl geçtiği başka, geriye dönüp bir aya ya da bir yıla baktığımızda onun bize ne kadar uzun göründüğü başka.
Yetişkinliğin tuhaf taraflarından biri de bu. Bir iş gününün bitmesini beklerken saatler geçmek bilmeyebiliyor ama birkaç ayın nasıl geride kaldığını anlamıyoruz. Haftanın içinde cuma gününe ulaşmak uzun sürüyor, sonra bir bakıyoruz başka bir mevsime geçmişiz.
Çünkü geçmişteki zamanı bir kronometre gibi saklamıyoruz. Yaşadığımız her gün zihnimizde eşit büyüklükte bir yer kaplamıyor. Bazı dönemlerden çok sayıda ayrıntı hatırlarken bazı aylar sanki birbirinin içine geçmiş gibi kalıyor.
Yetişkinlikte hayatın belirli bir iskeletinin oluşması da bunu etkiliyor. Benzer saatlerde uyanıyor, aynı yolları kullanıyor, aynı sorumluluklara dönüyoruz. Günlerin içinde farklı şeyler yaşasak bile, geriye baktığımızda bazı haftaların ve ayların sınırları birbirine karışabiliyor.
Yine de yeni ve anlamlı deneyimlerle dolu bir yılın sonunda da “Bu yıl ne ara bitti?” diyebiliyoruz. Yaşarken hissettiğimiz zamanla, sonradan hatırladığımız zaman her zaman birbirine uymuyor.
Yaş Aldıkça Zamana Baktığımız Yer Değişiyor
Çocuklukla yetişkinlik arasında değişen sadece günlerimizi nasıl geçirdiğimiz değil. Zamanın içindeki yerimiz de değişiyor.
Çocukken önümüzde sadece daha fazla gün yoktu; henüz nasıl şekilleneceğini bilmediğimiz bir hayat vardı.
Birkaç yıl sonrası bile büyük bir bilinmezlikti. Hangi mesleği yapacağımızı, nerede yaşayacağımızı, kimlerle tanışacağımızı, nasıl biri olacağımızı bilmiyorduk. “Büyüyünce” diye başlayan cümlelerin içine neredeyse her şeyi koyabilirdik.
Yetişkinlikte ise bir zamanlar geleceğe ait olan pek çok şey yavaş yavaş geçmişimize dönüşüyor. Bazı seçimleri yapmış, bazı yolları denemiş, bazı ihtimallerden vazgeçmiş oluyoruz. Bir zamanlar “ileride” dediğimiz yaşlara geliyor, hatta bazen onları geride bırakıyoruz.
Böylece geçmişimiz genişlerken geleceğe baktığımız yer de değişiyor. Çocukken zaman büyük ölçüde önümüzde uzanıyordu. Yetişkinlikte ise arkamızda da giderek büyüyen bir hayat var.
Geçmişe Bugünden Bakmak
Geçmişteki zamanın bugün bize başka türlü görünmesinin bir nedeni de ona artık aynı kişi olarak bakmıyor olmamız.
Bazen eski bir şarkı yıllardır düşünmediğimiz bir dönemi bir anda hatırlatıyor. Çocukluğumuzun geçtiği bir sokağı gördüğümüzde yalnızca o sokağı değil, orada nasıl bir hayatımız olduğunu da düşünüyoruz. Eski bir fotoğrafa bakarken dikkatimizi fotoğraftaki insanlar kadar o sırada kim olduğumuz da çekebiliyor.
Çocukluğa ait bazı anıların bugün hâlâ bu kadar canlı gelmesinde, o yıllarda yaşadığımız pek çok şeyin bizim için yeni olmasının da payı olabilir. Henüz çok uzun bir geçmişimiz yoktu. Bugün küçük ya da sıradan görünen bir deneyim, o zamanki hayatımızın içinde çok daha büyük bir yer kaplayabiliyordu.
Yeni bir arkadaşlık, ilk kez gidilen bir yer, bütün gün beklenen küçük bir plan… Yaşadığımız şeylerin kendisi kadar, onları ilk kez yaşayan hâlimiz de o anıların içinde kaldı.
Geçmişten bir anı geldiğinde duyduğumuz özlemin bir kısmı da buradan geliyor olabilir. O günü hatırlarken, hayatın henüz bu kadar tanıdık olmadığı bir dönemde dünyaya nasıl baktığımızı da hatırlıyoruz. Birçok şeyi ilk kez yaşayan, küçük deneyimlerin dünyamızda daha büyük bir yer tuttuğu o halimiz de anının bir parçası oluyor.
Bazen geçmişe özlem duyduğumuzda özlediğimiz şey yalnızca eski bir ev, bir insan ya da belirli bir dönemden ibaret değil. O hayatın içindeki kendimize de özlem duyuyoruz.
“Çocukken zaman ne kadar yavaş geçerdi” derken uzun yaz tatillerinin yanında bunu da hatırlıyoruz: Zamanın önümüzde daha geniş durduğu, yaşadıklarımızın daha yeni olduğu bir dönemi.
Üstelik geçmişi olduğu gibi saklayıp yıllar sonra aynı biçimde geri çağırmıyoruz. Ona bugün bulunduğumuz yerden bakıyoruz. Bugünkü duygularımız, ihtiyaçlarımız ve hayatımızda eksikliğini hissettiğimiz şeyler, hangi anıların öne çıktığını ve o dönemleri nasıl hatırladığımızı da etkiliyor.
Bu nedenle çocukluğun gerçekten ne kadar yavaş geçtiğiyle, bugün bize ne kadar yavaş geçmiş gibi göründüğünü birbirinden tamamen ayırmak zor.
Değişen Zaman Değilse…
Çocukken bazen zamanın bir an önce geçmesini isterdik. Büyümeyi, okulun bitmesini, hafta sonunun gelmesini beklerdik.
Şimdiyse çoğu zaman tam tersini söylüyoruz: “Biraz yavaşlasın.”
Çünkü aradan geçen yıllarda sadece yaşımız değişmedi. Zamanın içindeki yerimiz de değişti. Önümüzdeki bilinmez hayatın bir kısmı yaşandı, geride bıraktığımız yıllar çoğaldı ve bir zamanlar ilk kez karşılaştığımız pek çok şey artık tanıdık hâle geldi.
Çocukluğun uzun yazları bugün bize bu yüzden bu kadar uzak geliyor olabilir. O günlerde zamanın içinde başka bir yerde duruyorduk.
Saat aynı saat.
Ama onun karşısında duran kişi artık aynı kişi değil.
Belki de zaman hızlanmıyor. Biz onun içinden artık aynı şekilde geçmiyoruz.
