Bazı kayıpların kayıp olduğunu anlamak kolaydır. Bazılarında ise ortada ne büyük bir ayrılık ne de hayatımızı altüst eden bir olay vardır. Hatta değişimi isteyen taraf biz bile olabiliriz. Yine de geride kalan bir şeye dönüp baktığımızda beklemediğimiz bir hüzün hissedebiliriz.
Uzun zamandır taşınmak istediğimiz bir evden çıkarken son kez odalara bakarız. Mezun olmayı beklerken okulun son günü geldiğinde içimizde garip bir boşluk hissederiz. Bir dönem her gün konuştuğumuz bir arkadaşımızla artık neredeyse hiç görüşmediğimizi fark ederiz. Bazen de belirgin bir olay yaşanmaz; yalnızca bir gün, hayatımızın bir döneminin çoktan sona ermiş olduğunu anlarız.
Üstelik bu duygular bazen bize bile anlamsız gelebilir.
“Zaten taşınmak isteyen bendim.”
“Mezun olduğum için mutlu olmam gerekmiyor mu?”
“Zaten uzun zamandır eskisi kadar yakın değildik.”
Oysa bir değişimi istemek, onunla birlikte geride bıraktıklarımızdan etkilenmeyeceğimiz anlamına gelmez. Kazanım ve kayıp aynı deneyimin içinde bir arada bulunabilir.
Çünkü bir kaybın bizi ne kadar etkileyeceğini yalnızca dışarıdan ne kadar büyük göründüğü değil, hayatımızda neyi temsil ettiği de belirler.
Bir Kaybın Etkisini Ne Belirler?
Bir kaybın üzerimizde bıraktığı etkiyi yalnızca neyi kaybettiğimiz üzerinden değerlendirmek yanıltıcı olabilir. Aynı olay iki kişi için oldukça farklı anlamlar taşıyabilir. Birinin kısa sürede uyum sağlayabildiği bir değişim, başka biri için daha zorlayıcı olabilir. Çünkü kayıpla birlikte değişen şey her zaman yalnızca kişi, yer ya da durum değildir.
Bir evden taşınmayı düşünelim. Dışarıdan bakıldığında değişen şey adresimizdir. Ancak o ev yıllardır yaşadığımız bir yerse günlük rutinlerimiz, aşinalık hissimiz, anılarımız ve hayatımızın belirli bir dönemi o mekânla iç içe geçmiş olabilir. Ev değiştiğinde bunların bir kısmı da aynı anda değişir.
Benzer bir durum uzun yıllar çalışılan bir işten ayrılırken de yaşanabilir. Kişi daha iyi koşullara sahip yeni bir işe geçiyor olsa bile eski işinden ayrılmak onu beklediğinden daha fazla etkileyebilir. Çünkü geride yalnızca bir çalışma ortamı değil; yıllar içinde oluşmuş ilişkiler, alışkanlıklar ve tanıdık bir düzen de kalır.
Bu nedenle bir kaybın etkisini anlamaya çalışırken, kaybedilen şeyin kişi için ne ifade ettiğine de bakmak gerekir. Çünkü bazen kaybettiğimiz şeyle birlikte yalnızca bir kişi, yer ya da dönem değil; ona bağlı güven duygusu, aidiyet, alışılmış bir düzen ya da geleceğe ilişkin bazı beklentiler de değişebilir. Bazen kendimize “Buna neden bu kadar üzüldüm?” diye sormamızın cevabı, kaybettiğimiz şeyin görünen yüzünden daha fazlasında saklı olabilir.
Adını Koyamadığımız Kayıplar
Bazı kayıpları anlamlandırmayı zorlaştıran şey, yaşadığımız değişimin çevremiz tarafından bir kayıp olarak görülmemesi olabilir. Ölüm ya da belirgin bir ayrılık söz konusu olduğunda üzülmek, özlemek veya bir süre zorlanmak anlaşılır karşılanır. Ancak daha sessiz bitişlerde aynı duygulara her zaman benzer bir alan açılmaz.
Yıllardır hayatının önemli bir bölümünü çocuklarının bakımına göre düzenleyen bir ebeveyn, çocukları evden ayrıldığında beklemediği bir boşluk hissedebilir. Uzun zamandır beklenen bir emekliliğin ardından eski düzene ilişkin bir özlem ortaya çıkabilir. Dışarıdan bakıldığında olağan, hatta olumlu görünen bu geçişlerin kişi için taşıdığı anlam her zaman aynı olmayabilir.
Yine de kişi kendi tepkisini sorgulayabilir:
“Bunu zaten istemiyor muydum?”
“Her şey yolundayken neden böyle hissediyorum?”
“Buna üzülmem saçma değil mi?”
Psikoloji literatüründe, yaşanan kaybın ya da kişinin bu kayıp karşısındaki yasının sosyal çevre tarafından yeterince tanınmadığı veya meşru görülmediği durumları açıklamak için “tanınmayan yas” (disenfranchised grief) kavramı kullanılır. Bu kavram, yasın yalnızca kaybedilen şeyle değil, kişinin yaşadığı kayba çevresinin nasıl karşılık verdiğiyle de ilişkili olabileceğine dikkat çeker. Elbette hayatımızdaki her küçük vedayı bu kavramla açıklamak doğru değildir. Ancak bazı kayıpların çevremiz tarafından yeterince görülmemesi, kişinin kendi duygusunu anlamlandırmasını da zorlaştırabilir.
Bir kaybın dışarıdan küçük görünmesi, onun kişi için taşıdığı anlamın da küçük olduğu anlamına gelmez.
Üstelik yaşadığımız kaybı önemsiz gördüğümüzde, kaybın yarattığı duygunun yanına bir de o duyguyu yaşadığımız için kendimize yönelttiğimiz eleştiri eklenebilir. “Böyle hissetmemeliyim” düşüncesi, zaten uyum sağlamaya çalıştığımız bir değişimin üzerine ikinci bir yük bindirebilir.
Bazen bir şeyin sona erdiğini kabul etmek kadar sona eren şeyin bizim için önemli olduğunu kabul etmek de zaman alabilir.
Bir Dönem Bittiğinde Biz de Değişiriz
Hayatımız boyunca insanlarla ve mekânlarla olduğu kadar üstlendiğimiz rollerle de bağ kurarız. Öğrenci, çalışan, eş, ebeveyn ya da bir grubun parçası olmak günlük hayatımızı şekillendirirken kendimizi nasıl tanımladığımız üzerinde de etkili olabilir.
Uzun süre hayatımızın merkezinde yer alan bir rol ortadan kalktığında kişi, “Şimdi hayatım nasıl olacak?” sorusunun yanında “Peki ben bu yeni düzende kimim?” sorusuyla da karşılaşabilir.
Öğrencilik, çalışma hayatı, evlilik ya da uzun süre içinde bulunduğumuz başka bir rol sona erdiğinde, değişen yalnızca günün nasıl geçtiği olmayabilir. O rolün olmadığı bir yaşamın içinde kendimizi yeniden tanımlamamız da gerekebilir. Bu nedenle bazı yaşam geçişlerinde ortaya çıkan boşluk hissi, yalnızca geride kalanı özlemekten değil, yeni yaşamın içinde kendimize nasıl bir yer bulacağımızın henüz netleşmemesinden de kaynaklanabilir.
Bir döneme veda etmek bu nedenle bazen geçmişte kalan koşullarla birlikte o dönemdeki hâlimize de veda etmeyi içerir. Yeni döneme uyum sağlamak ise geçmişteki hâlimizi silmekten çok, değişen yaşamın içinde kendimize yeniden bir yer bulmayı gerektirebilir.
Bir Vedaya Uyum Sağlamak Ne Demektir?
Bir kaybın ardından uyum sağlamak, geride bıraktığımız şeyi unutmak, artık özlememek ya da onunla ilgili hiçbir duygu hissetmemek anlamına gelmez. Bazı deneyimler sona erse bile hayatımızdaki anlamlarını tamamen kaybetmez. Değişen şey, zaman içinde onlarla kurduğumuz ilişkinin biçimi olabilir.
Uzun süre tekrar eden bir düzen yalnızca alışkanlıklarımızı değil, ne olmasını beklediğimizi de şekillendirir. Bu nedenle hayatımızın parçası olmuş bir kişi, mekân ya da rutin ortadan kalktığında, yaşam değişmiş olsa bile eski düzenin izleri bir süre daha devam edebilir. Bazen kendimizi artık olmayan bir rutini ararken ya da gerçekleşmeyeceğini bildiğimiz hâlde tanıdık bir şeyin olmasını beklerken bulabiliriz.
Kayıpla ilişkili duygular da her zaman aynı yoğunlukta ya da belirli bir sıra içinde ilerlemez. Uzun süredir aklımıza gelmeyen bir dönem, tanıdık bir mekân, belirli bir tarih, bir koku ya da eski bir alışkanlıkla yeniden hatırlanabilir. Bunun gerçekleşmesi, kişinin uyum sürecinde geriye gittiği anlamına gelmek zorunda değildir. Geçmişte bizim için anlam taşıyan deneyimler, yaşam öykümüzün bir parçası olmaya devam eder.
Bu noktada yaşanan her hüznü ortadan kaldırılması gereken bir belirti gibi görmemek önemlidir. Psikolojik uyum, hiçbir şey hissetmemeye ulaşmak değil; kaybın varlığını kabul ederken değişen hayatın içinde yeniden bağlar, rutinler ve anlamlar kurabilmektir.
Hayatımızdaki bazı vedaların küçük görünmesi, bıraktıkları etkinin de küçük olacağı anlamına gelmez. Bazen geride kalan bir ev, bir rol, bir dönem ya da alışılmış bir düzen, hayatımızda düşündüğümüzden daha fazla şeyi temsil eder.
Belki de bazı vedalar tam olarak böyle geride kalır: Hayatımızdan tamamen silinerek değil, hayatımızdaki yerleri değişerek.
