Heraklia – Latmos’un Taşa Kazınmış Hafızası - Ori Mag

Latmos Dağları, Ay Tanrıçası Selene ile Endymion mitinden Bizans keşişlerinin inziva mekânlarına uzanan çok katmanlı bir coğrafyadır.
Tonlarca ağırlıktaki kaya mezarları, lahitler, granit bloklar ve göl kıyısında taşlara yansıyan ay ışığı…
Latmos, sadece görülen değil, fazlasıyla hissedilen bir yer.

Karia Uygarlığı’na ait olan Latmos’ta; mitlerin, inançların ve insan izlerinin üst üste yığıldığı bu topraklar, gidip tüketilecek bir rota değil; fark edilip korunacak kadar narin ve bir kez içine girildiğinde insanın hafızasına kazınan ender yerlerden biri.
Bugün bu kadim topraklar madenlerin ve rantın gölgesinde sessizce yok olma tehlikesiyle karşı karşıya.
Ay hâlâ doğuyor; peki biz hâlâ bakabiliyor muyuz?

Herakles: Latmos Heraklia’sı

Beşparmak Dağlarının antik çağlardaki ismi Latmo’ydu. Antik çağda Herakles adı, zor coğrafyalarla baş edebilen, sağlam ve dirençli yerler için kullanılırdı. O dönemde yaklaşık 30 kente Heraklia adı verilmiş.

Latmoslular evlerini, ibadet alanlarını ve mezarlarını yüksek kayalıklar arasındaki ulaşılması zor noktalara taşımıştır. Bu tercih hayatta kalma stratejilerinin savaş değil görünmezlik üzerine kurulu olduğunu göstermektedir. Latmoslular için korunmak, surların ardına saklanmaktan ziyade doğanın bir parçası hâline gelmek; kayaya benzemek, sessizleşmek ve görünmemekti.

İkiz Adalar- Suyun İkiye Bölündüğü Harika Bir Kale

Bafa, ulaşımı kolay ama içine girdikçe yavaşlamayı gerektiren; asfaltın bittiği yerde mitlerin, milyon yıllık kayaların sizi karşıladığı bir coğrafyadır.

Bafa Gölü; kuzeyi Aydın / Söke, güneyi ise Muğla / Milas sınırları içinde, Latmos (Beşparmak) Dağları ile çevrilidir. Ana merkezimiz Kapıkırı Köyü olacak şekilde, özel araçla geldiğinizde merkezi Kapıkırı Köyü olarak belirleyebilir veya Gölyaka-Karahayıt köyüne doğru dönebilirsiniz. Toplu taşıma ile gelenler ise Söke ya da Milas’a otobüs ile geldikten sonra Bafa Gölü yol ayrımında inerek, nadir saatlerde olan Kapıkırı köy minibüsü, otostop ya da yürüyerek yaklaşık 6-7 km sonra Kapıkırı’na varabilirsiniz. Kaya resimleri, mağaralar ve antik rotalar için yürüyüş şart.

Selene ve Endymion’un Aşkı

Efsanelere göre Selene, geceleri gümüş arabasıyla göğün sessizliğinde dolaşır. Selene’nin en haz aldığı yerlerden biri eskiden deniz olan Latmos Körfezi, bugünün gölü Bafa Gölü’dür. Selene yine bir akşam Latmos Dağı’nda dolaşırken ay ışığıyla yıkanmış derin bir uykuda olan yakışıklı çoban Endymion’u görür. Kaynaklarda kimi zaman bir çoban, kimi zaman bir kral ya da bilge olarak anılan Çoban Endymıon’un olağanüstü bir huzur ve güzelliği olduğunu gören Selene, bu sessiz güzelliğe âşık olur.

Ancak gökyüzüne ait bir tanrıçanın yeryüzüne ait bir insana duyduğu bu aşk, tanrıların düzenine aykırıdır. Baş Tanrı Zeus’un bu aşka karşı çıkması üzerine Selene, Endymion’u Latmos’un koynuna saklar ve onu ölümsüz bir uykuya yatırır. Endymion ne yaşlanır, ne ölür ne de uyanır. O geceden sonra Selene her akşam gökyüzünden iner, ay ışığını saçlarına ve sessizliğini kayalara bırakır. Belki de bu yüzden Bafa Gölü çevresi yüzyıllardır “Ay’ın en güzel indiği yer” olarak anılır.

Latmos (Beşparmak) Dağları’nın en yüksek noktası olan Tekerlek Tepe, Anadolu’nun en eski inanç katmanlarında gök ve fırtına tanrılarının mekânı olarak kabul edilir. Hattilerin Taru’su, Luvilerin Tarhunt’u, Hititlerin Tarhuna’sı ve Karialıların Zeus Akraios’u.. isimler değişir, temsil eden kadim güç aynıdır; gök gürültüsü, yağmur, bereket ve egemenlik. Dağ, Gök ile Yer arasındaki bir eşiktir. Bu yüzden tanrılar hep zirvede tasvir edilir. Tekerlek Tepe Anadolu kozmolojisinde tanrının dünyaya en yakın olduğu noktadır.

Sekiz Bin Yıllık Bir Zaman Katmanı

Latmos, üst üste binmiş zamanların hala nefes aldığı yerlerden biri. Prehistorik Dönem’de tarihlenen (M.Ö. 6000-8000 yy) bu antik kent Batı Anadolu’nun en eski yerleşim alanlarından biri olarak kabul ediliyor. Mağara ve kaya sığınıklarında bulunan kaya resimleri, bu bölgenin en az 8.000 yıldır kesintisiz bir insan hikayesinin sürdüğünün de kanıtı.

Antik çağda Karia Uygarlığına ev sahipliği yapan bu topraklar, bugün göl olarak bildiğimiz alan henüz denizken Latmos Körfezi adıyla Ege Denizi’ne açılıyordu. Bu coğrafya hem ticaret hem savunma açısından büyük bir avantaja sahipti. M.Ö. 4. yüzyılda Herakli Antik Kenti kuruluyor. Bugün hâlâ aktif kullanılan köy merkezinde Agora, Athena Tapınağı, liman yapıları ve surlar bulunuyor.

Helenistik Dönem’de Büyük İskender sonrası Pergamon Krallığı’nın egemenliğine giren bu kent o dönemde zenginleşmiş; sur duvarları genişletilmiş, kaya mezarları ve lahitlerin sayısı artmıştır.

Roma Döneminde denizin yavaş yavaş çekilmesiyle liman özelliğini kaybetmeye başlayan bu kent denizden göle dönmeye başlar.Bizans Dönemi’nde ise bambaşka bir kimliğe bürünür Latmos. Hristiyan keşişler Latmos dağlarında bulunan mağaralara inzivaya çekilmiş, kaya içinde oyulmuş küçük şapeller yapılmış yüksek tepelerde ulaşımı zor olan bu alanlar inzivanın adresi olmuş.

Beşparmak – Tekerlek Tepe Zirve- Gökle Yer Arasında Muazzam Bir Yürüyüş

Latmos’un muazzam zirvesi olan Beşparmak Dağları 1.350-1.400 m yüksekliktedir, yalnızca fiziksel değil, zihinsel bir yolculuk da sunar. Rota boyunca granit kaya blokları, doğal kaya ve baca geçitleri, ormanlık alan, arkeolojik izler iç içe geçer. Yarı alpin karakter taşıyan bu rota; doğa yürüyüşü, rota bulma ve kaya geçişleri içerir. En ideal zamanlar ise Mart-Mayıs ile Ekim-Kasım aylarıdır. Havanın serin ve kuru olması, kaya yüzeylerini tutuş için elverişli hale getirirken, göl manzarası da size eşlik eder.Rotaya Kapıkırı Köyü veya Gölyaka-Karahayıt hattından başlayabilirsiniz. Sağlam tabanlı bir trekking ayakkabısı ise şart. Rota ve geçişlere bağlı olarak gidiş-dönüş yaklaşık 12 km mesafede ortalama 5-7 saatlik muazzam zevkli bir tırmanış olacaktır.

Kapıkırı Çıkışlı Rotalar- Taş-İnanç ve Zamanın İçinden Geçen Patika

Zorluğun kolay-orta seviyede olan bu hat, Latmos’un en yoğun tarih ve kutsallık barındıran rotasıdır. Yürüyüş boyunca Heraklia Antik Kenti, Athena Tapınağı kalıntıları, antik liman izleri, Bizans Kaya şapelleri ile karşılaşırsınız.

M.S. 10-11. yy’da kayaya resmedilmiş Hz. İsa Freskleri, yaklaşık 8.000 yıllık mağara resimleri, Bizans Manastır kalıntıları, şelaleler bu rotayı adeta açık hava müzesine dönüştürüyor.

Karahayıt Çıkışlı Rotalar- Sessizliğin Daha Derin Olduğu Yer

Zorluğun orta-zor zorluktaki bu rota, Latmos’un daha bakir ve daha sessiz yüzünü gösterir. Granit kaya balokları, yeşilin en saf tonları, kaya mezarları ve lahitler, kaya sığınakları bu rotanının en naif karakterleridir. Az bilinen mağara resimleri, doğal sırt hatları ve boulder tırmanışına uygun kaya bahçeleri hem keşif hem de sportif açıdan zengin.

Gölyaka Çıkışlı Rotalar- Gölün Hiç Eksilmediği Manzara

Zorluğun orta derece olduğu bu rotalarda Bafa gölü neredeyse her an manzaranıza eşlik edecek. Sırt yürüyüşleri, mağara ağızları, kaya terasları ve antik patikalar boyunca ilerlerken, göl ile dağ arasında muazzam dengeyi hissedeceksiniz. Bu rotada Latmos’u uzaktan seyretme için değil, Bafa gölü ile beraber yürümek için çok ideal. Neredeyse tüm rotalarda bambaşka bir evrende hissedeceksiniz.

Kaya Resimleri- Anadolu’nun İlk Hikayesi Taşa Çizildiğinde

1994’te Alman arkeolog Anneliese Peschlow-Bindokat tarafından bulunan kaya resimleri, Anadolu’nun bilinen en eski insan anlatıları ile Yeni Taş Devri’nden Bakır Çağı’na kadar olan bir zaman içine tarihleniyor. Bu resimler Anadolu’nun ilk aile tablosu, kadın-erkek ilişkilerine dair bilgiler, dans ve ritüel gibi gündelik yaşamın sakin ve mistik yanını gösteriyor. Kırmızı okra boyasıyla kaya yüzeyine işlenen figürler; doğurganlık, bereket ve doğayla uyum fikrinin yansıması. O dönem bir körfez olan Latmos’un denize bakan yamaçlarına yapılmış bu resimler, insanın ay, su ve toprakla kurduğu kutsal bağın görsel bir hafızası gibi. Bölgede şimdiye dek bu kaya resimlerinden 170’den fazla bulunmuş. Herakleia sırtlarındaki Karaköy’de görülen kaya resimleri de bunların en önemlileri arasında sayılıyor.

Kahve Asar Adası- Gölün Ortasında Bir Alice Harikalar Diyarı’nda Yansıması

Kapıkırı’nın tam karşısında, gölün ortasında yükselen Menet adası ve üzerindeki kale Latmos’un en büyüleyici manzarası diyebilirim. Adanın merkezinde yer alan ve Hz. Meryem’e adandığı düşünülen kilise, kapalı Yunan haçı planıyla inşa edilmiş; duvarlarında çift haç, hayat ağacı motifleri ve silinmeye yüz tutmuş kutsal yazıt izleri taşıyor.

Bugün tekne ile ulaşılabilen ada; tavşanları, sessizliği ve gizemli havasıyla adeta Alice Harikalar Diyarı’nı andırır. Gençliğimizde bu balçık dolu gölde yüzerek geçtiğimiz anılar bizi küçük ama muazzam kaleye ve kale yanında su altında bulunan lahitlere ulaştırarak, beni zamansızlığın içinde her daim hafızamda kalacak bir sahneye dönüştürmüştü.

İkiz Adalar- Suyun İkiye Bölündüğü Harika Bir Kale

Menet Adası kadar dikkat çekici diğer harika yapı ise İkiz Adalar Kalesi’dir. Latmos Dağları ile Bafa Gölü arasındaki kara üzerine kurulan bu savunma hem uzaktan hem de kalenin tepesinden bakıldığında suyu ikiye ayırıyormuş gibi görünüyor. Kapıkırı köy merkezinden göl yaklaşık 10-12 km parkur ile antik patikalardan, köylülerin bahçelerinden, keçi patikalarından ilerleyerek gidiş dönüş yapabilirsiniz. Yol üzerinde kırmızı-beyaz çizgileri takip ederken bazen yolunuzu kaybedebilirsiniz, kaya babalarını ve göl kenarını takip ederek rotaya tekrar ulaşabilirsiniz. Yol üzerinde hayran kalacağınız kaya yapıları ile Karia döneminde yaşadığınızı hissedeceğiniz, kale tepesinde tüm yorgunluğunuza değecek bir parkur olacak.

Yediler Manastırı- Sessizliğinin İnşaa Edildiği Yer

Günümüzden yaklaşık 900-1100 yıl önce Bizans döneminde kayalık yüzeyleri bambaşka bir anlam kazandı. Sina Dağı ve Yukarı Mısır Bölgesinden kaçarak Anadolu’ya kadar gelen rahipler ve keşişler bu dağların içine çekilerek Athos Dağı benzeri bir inziva merkezi kurdu. Yediler Manastırı, yalnızca bir ibadet alanı değil, dünyadan bilinçli bir kopuşun da mekanıydı. Bu manastırlara katılmak isteyenler ciddi sınavlardan geçerdi. Kaya içine oyulmuş inziva hücreleri, küçük şapeller ve ortak ibadet alanları buranın hem bireysel hem kollektif bir ruhani yaşam sunduğunu gösteriyor. Manastır çevresinde de Freskler yoğun şekilde bulunur.

Freskler- Kazınmış Yüzler, Silinmeyen İnanç

Kayaya resmedilmiş Hz. İsa figürleri, Bizans İkonografisinde ‘Christlogical Narrative Cycle’ yani İsa’nın anlatı döngüsü olarak anılır. İsa burada yedi farklı sahnede betimlenir;İsa’nın ilahı otoritesini, öğreticiliğini, yargıçlığını ve zamansız varlığını sembolize eder.

Bafa’da fresklerin diğer bir çarpıcı özelliği de figürlerin bedenleri sağlam kalırken yüzleri özellikle silinmiş olmasıdır. Bu durum kutsal imgelerin bilinçli biçimde etkisizleştirilmesine işaret eder. Yüzlerin, özellikle de gözlerin kazınması, ilahi bakışın gücünü yok etmeye yönelik sembolik bir müdahale olarak da yorumlanır. İnanç yok edilmek yerine dönüştürülüyor.

Güzeltepe ve Kaygıllı Köyleri arasında Kisir Çayı kenarında bulunan Malkayası Mağarası ve İsa Mağarası Vadisi Neolitik Dönem’in sonlarından Kalkolitik Dönem’e (Bakır Çağı) doğru (MÖ 6000-5000) önemli izleri de taşımaktadır

Bafa’da Boulder (Kısa Kaya Tırmanışı)

Latmos Dağları Türkiye’de doğal boulder tırmanışı için en özgün alanlardan biridir. Boulder; ip kullanılmadan kısa ama teknik kaya bloklarında yapılan tırmanış türüdür. Latmos’ta bu spor, antik patikalar ve köylülerin evlerini bahçeleri ile iç içedir. Bu bölgede zaman zaman kaya tırmanış ve Latmos Zirve festivalleri de düzenlenmekte. Bu bölgeye ev sahipliği yapan Türkiye’de kaya tırmanış öncülerinden Zorbey AKTUYUN’un hazırlamış olduğu Bafa Bouldering Guide , önemli bir rehber. Slab yüzeyler, crimp tutanaklar, overhang’e yakın kısa çıkıntılar ile her derece ve zorlukta doğal hatlar, Latmos’u adeta açık hava tırmanış mabedine dönüştürür. Bazı işletmelerden crash pad kiralamak da mümkün.

Bölge Halkı

Bugün Latmos ve çevresi 1. Derece Arkeolojik Sit Alanı statüsünde korunuyor. Bu kadim coğrafyanın tam da ortasında bulunan Kapıkırı köyü, yaklaşık 300 kişilik nüfusu ile hala göl ve dağ arasında yaşamını sürdürüyor. Köy halkının geçim kaynağı ise tarım,hayvancılık ve balıkçılık olsa da son yıllarda turizme bağlı gelirleri de artmaktadır.

Köyün sokaklarında ve göl kenarında yürürken sizleri karşılayacak evlerin önünde el işi yapan, zeytinyağı, reçel gibi yöresel ürün satan tatlı mı tatlı kadınlarla karşılaşacaksınız. Dönüşte uğrayacağınızı söyleyin; onlarla hem güzel bir sohbet etmiş, hem de bu harika köye küçük ama anlamlı bir katkı bırakmış olursunuz.

Şu an köyde Heraklia Antik Kenti kazıları devam etmekte ve özellikle Endymion’un yaşadığı dönemlere ait kalınılar, iskeletler, mozaikler gibi önemli bulgular açığa çıkarıldı ve çıkarılmaya devam ediyor. Latmos’un binlerce yıllık hafızası bizlere kendini göstermeye devam de edecek.

Doğası – Suyun, Kuşun Ve Sessizliğin Uyumu

Bafa Gölü, kuş gözlemcileri için Anadolu’nun en sessiz ve özel duraklarından biridir. Flamingolar, pelikan, karabatak ve yaban ördekleri için önemli bir konaklama ve üreme alanıdır. Özellikle kış ve ilkbahar aylarında profesyonel kuş gözlemcileri ve doğa fotoğrafçıları da bu bölgeye akın ederler.

Gölün en meşhur canlısı ise bölge halkının da geçim kaynağı olan yılan balığıdır. Birçok restaurantta özel pişirme yöntemi ile yapılan yılan balığını denemek, Bafa deneyiminizin de en önemli parçası. Ayrıca yaz aylarında su seviyesinin düşmesiyle ortaya çıkan sazlık ve balçık alanlar yoğun bir koku oluşturur; bu durum gölün doğal döngüsünün bir sonucudur.

Lahitler- Kaya Mezarları- Ölümün Sessiz Bir Onur Olduğu Sonsuzluk

Bafa gölünün su altında ve antik kent çevresinde çok sayıda lahitler bulunuyor. Helenistik ve Roma dönemlerine tarihlenen bu lahitler bölgenin sosyal hiyerarşisini yansıtıyor. Yerel granit ve kireçtaşından yapılan bu lahitler gösterişli mitolojik sahnelerden ziyade çelenk, rozet ve koruyucu sembollerle süslenmiştir. Kentin elit sınıfına (kent soyluları, askeri komutanlar, zengin tüccarlar, ruhani görevliler gibi) ait olan bu mezarlar, nekropol alanlarında kaya mezarları ile yan yana konumlanmıştır ve Latmos’un ölüm anlayışı ortaya koymuştur.

Çelenk; Sonsuz Yaşam, Rozet; Ruhun Saflığı, Aslan Başı; Koruyuculuk, Yumru/Kabartma Şekiller; Geçiş ve Sınır Sembolü anlatılmış ve bazı mezarlarda yunanca yazıtlar bulunur. Bu yazıtlarda uzun uzun övgüler yok, ölüm adeta sessiz bir onur gibi görülmüştür. Kaya mezarları daha eski ve daha kutsal kabul edilirken lahitler ise kamusal bir statü sembolüydü.

Konaklama

Köy içerisinde aile işletmesi olan küçük pansiyonlarda konaklayabilirsiniz. Bazı pansiyonların teraslarında çadır kurmanız için özel alanları da mevcut. Köyün 1. derece sit alanı olması nedeniyle ateş yakmak ve her yerde kamp yapmak yasaktır; ancak göl kenarı boyunca, koruma kurallarına saygı çerçevesinde çadır kurabileceğiniz alanlar mevcuttur. Yazın akreplerin de bol olması nedeniyle dikkatli olmanızı öneririm.

Veda- Latmos’tan Ayrılırken; Hiçbir Şey Geride Kalmaz

Ulaşımın kolay olmaması, sit alanı kısıtları, coğrafyanın kolay tüketilmemesi Bafa’yı koruyan en önemli etkenlerden. Bir kaya önce Ana Tanrıça, Sonra Selene, Ardından Hz. İsa, Daha sonra Manastır Taşı ve en sonunda köy evi duvarı olarak kullanılmış. Anadolu’da nadir görülen kesintisiz kutsallık zincirinin en güzel örneğidir bu. Ay ışığı gölde kırılır, granit kayalar ışığı tutar ve göldeki su sesi yankı yapar. Latmos anlatılmak için değil, fark edilmek için var sanki. Buradan ayrıldığınızda yanınızda bir fotoğraf değil, zamanın kendisinden kopmuş bir parça taşırsınız ve o parça kolay kolay sizden çıkmaz. Heraklia’dan ayrılırken Selene’ye, Endymion’a, bu taşlardan geçmiş herkese sessizce veda ediyorum; biliyorum ki Latmos’ta hiçbir şey gerçekten geride kalmaz. Burada bıraktığınız her adım sizi bir gün mutlaka yeniden çağırır 🙂

Kaynaklar: