Pieter Bruegel tarafından 1568 yılında tamamlanan “Körlerin Yürüyüşü veya Körler Meseli” (The Blind Leading the Blind), Kuzey Rönesansı’nın en sarsıcı ve teknik açıdan en kusursuz yapıtlarından biri olarak kabul edilir. İncil’deki bir meselden mülhem bu eser hem dinî bir uyarı hem de insanlık durumuna dair zamansız ve trajik bir gözlemdir.
Pieter Bruegel, 16. yüzyıl Hollanda resminin en büyük ustasıdır. Genellikle köylü yaşamını tasvir ettiği için “Köylü Bruegel” olarak anılsa da son derece entelektüel ve dönemin hümanist çevreleriyle iç içe bir sanatçıdır.
Bruegel bu resmi ölmeden bir yıl önce, Hollanda’nın İspanyol işgali altında olduğu ve dinî çatışmaların (Katolik-Protestan) zirve yaptığı bir dönemde yapmıştır. Resimdeki düşüş teması dönemin siyasî ve dinî belirsizliklerine bir gönderme olarak okunabilir.
Resmin Konusu
Resim, Matta İncili’nde (15:14) geçen İsa’nın şu sözlerine dayanır: “Bırakın onları; onlar körlerin kör kılavuzlarıdır. Eğer kör köre kılavuzluk ederse, her ikisi de çukura düşer.”
Bruegel bu ruhanî körlük uyarısını alır ve onu fiziksel, somut ve ürkütücü derecede gerçekçi bir sahneye dönüştürür.
Kompozisyon, Figürler ve Detaylar
Resimde altı adet kör adam, birbirlerinin omuzlarına veya ellerindeki değneklere tutunarak bir sıra hâlinde ilerler. Kompozisyon, soldan sağa doğru çapraz bir diyagonal hat izler.
Bruegel, âdeta bir film şeridi gibi, düşüşün farklı aşamalarını her bir figürde ayrı ayrı işler:
Lider (en sağda): Zaten çukura (bir hendeğe) düşmüştür ve sırtüstü yatmaktadır.
İkinci Adam: Liderin düştüğünü fark eder, dengesini kaybeder ve onun üzerine doğru tökezler. Yüzündeki dehşet ifadesi net bir şekilde görülür.
Üçüncü Adam: Henüz düşmemiştir ama önündekine bağlı olduğu için kaçınılmaz sona doğru çekilmektedir.
Dördüncü, Beşinci ve Altıncı Adamlar: Henüz ne olduğundan habersizdirler, ancak takip ettikleri çizgi ve kişi onları da aynı kadere götürecektir.
Bruegel’in bu eserdeki en şaşırtıcı yönü, körlüğü klinik bir doğrulukla resmetmesidir. Tıp tarihçileri, resimdeki figürlerin her birinin farklı bir göz hastalığına (katarakt, kornea lökoması, göz küresi kaybı vb.) sahip olduğunu teşhis edebilmişlerdir. Bu, ressamın gözlem gücünün ne kadar ileri olduğunu gösterir.
Arka planda huzurlu bir Flaman köyü ve bir kilise görülür.
Körlerin hemen arkasında yükselen kilise manevi bir ironi sunar. Körler kilisenin önünden geçip giderler ama ne onu görebilirler ne de ondan yardım alabilirler. Bazı eleştirmenlere göre bu, kilisenin de insanları yanlış yönlendirdiğine veya felaket karşısında tepkisiz kaldığına dair gizli bir eleştiridir.
Doğa durgun ve güzeldir. İnsanların yaşadığı bu trajik kaza, doğanın umurunda değildir; dünya dönmeye devam eder.
Resimdeki diyagonal yapı, izleyicinin gözünü soldan sağa doğru hızla kaydırır. Bu, düşüşün kaçınılmazlığını ve hızını vurgulayan dâhi bir yöntemdir.
Toprak tonları, gri ve soluk mavi kullanılarak kasvetli ama gerçekçi bir atmosfer yaratılmıştır.
Resim sadece fiziksel bir engeli değil, cehaleti, bağnazlığı ve sorgulamadan bir liderin peşinden gitmenin sonucunu anlatır. “Körlük” burada bilgeliğin ve imanın yokluğunu temsil eder.
Bu eser, Napoli’deki Capodimonte Ulusal Müzesi’nde sergilenmektedir ve hâlâ insan psikolojisi ile toplumsal davranışlar üzerine en güçlü görsel yorumlardan biri olarak kabul edilir.
Bruegel’in bu eseri karşısında hissettiklerim sadece bir sanat tarihçisinin teknik hayranlığı değil; daha çok bir “tanığın” hissettiği o çaresiz ürperti. Bu resim benim için sadece 16. yüzyıla ait bir tablo değil, insanlık durumunun zamansız bir röntgeni…
Resme baktığınızda hissettiğiniz ilk şey, durdurulamaz bir hareket enerjisidir. Bruegel burada sadece düşen adamları çizmiyor; o, “düşüşün kendisini” çiziyor.
Sol üstten sağ alta doğru inen o sert diyagonal hat, aslında bir kader çizgisidir. İzleyici olarak biz, sondaki adamların henüz düşmediğini görsek de onların çoktan “düşmüş” olduğunu biliyoruz. Çünkü fizik kuralları ve kompozisyonun ritmi bize şunu söyler; birinci düştüyse, altıncı çoktan yerle yeksan olmuştur! Bu, insanın kendi sonunu hazırlayan bir sisteme eklemlendiğinde, bireysel iradesinin nasıl yok olduğunu gösteren dehşet verici bir görsel kanıttır.
Bruegel’in figürlerini inanılmaz bir klinik gerçekçilikle (farklı göz hastalıklarıyla) resmetmesi beni en çok sarsan detaylardan biri. Bu, ressamın meseleyi bir “karikatür” olmaktan çıkarıp “et ve kemik” seviyesine indirdiğini gösteriyor.
Resimdeki en trajik figürse bence ikinci adamdır. Yüzündeki ifadeye dikkatlice bakın; ağzı açık, bir anlık şaşkınlık ve korku var. O, liderinin düştüğünü tam o saniyede “hissetmeye” başlıyor ama hâlâ nedenini bilmiyor. Bu, felaketin eşiğindeki insanın o son saniyelerdeki saf dehşetidir. Bilgiye sahip olmayan ama acıyı ilk hissedenin dramıdır.
Resmin arka planı ise en çok düşündüren yer. Orada huzurlu bir köy, yeşil ağaçlar ve sapasağlam duran bir kilise var. Bu zıtlık resmin asıl vurucu gücü bence. Dünya, bizim kişisel veya toplumsal trajedilerimize karşı tamamen kayıtsızdır. Kilise hemen körlerin arkasındadır. Teorik olarak “yol gösterici” olması gereken kurum, orada öylece durur. Körler ona ulaşamaz o da körlere uzanmaz. Bu, inancın veya kurumların, insan cahilliği ve yanlış liderlik karşısındaki sessizliğini simgeliyor olabilir.
İzleyici olarak biz bu felaketi görüyoruz. Görebildiğimiz için kendimizi onlardan üstün, akıllı yahut güvende hissediyoruz. Ama Bruegel bizi bu eserle omuzlarımızdan tutup sarsıyor: “Siz gördüğünüzü sanıyorsunuz ama sizin körlüğünüz nerede başlıyor? Siz hangi liderin asasına tutunuyorsunuz?” Hatta aşırı bir yorumla tam buraya çağrışımlar cehennemimden çıkarıp bir Nietzsche mimi koyabilirim sanırım: “Özgür mü diyorsun kendine? Sana hükmeden düşünceni duymak isterim…”
Pekâlâ bilgiye erişimi sınırsız olan ağımızın kolektif körlüğü..? Bugünün dünyasından baktığımda; dezenformasyonun, yankı odalarının ve sorgulanmayan otoritelerin peşinden giden kitlelerin bu tablodaki körlerden hiçbir farkı olmadığını görüyorum. Bruegel, beş yüz yıl öncesinden bize sanatını aracı kılıp söylemiş: “Birey, gerçeği arama sorumluluğunu başkasına devrettiği an çukura düşmesi kaçınılmazdır.”
Elbette bu resim bir umutsuzluk tablosu değil yalnızca çok sert bir uyarıdır. Gözleri açık ama zihni kapalı olanın, fiziksel olarak kör olandan çok daha büyük bir yıkıma sebep olacağını anlatır.
Bu perspektiften sonra, resimdeki o altıncı adamın (en soldaki, henüz hiçbir şeyden haberi olmayan) yerinde olduğunuzu hayal etseniz, elinizdeki asanın çekildiğini hissettiğiniz o ilk saniyede ne yapardınız?
İşte bu soru da Bruegel’in bizi resmin içine çekme biçimidir…
KAYNAKÇA
https://www.wga.hu/art/b/bruegel/pieter_e/11/01parabl.jpg
https://www.wga.hu/art/b/bruegel/pieter_e/11/03parabl.jpg
https://www.wga.hu/art/b/bruegel/pieter_e/11/04parabl.jpg
https://share.google/wsrvldHhlK2eTrWww
https://cdn.oggito.com/images/full/2022/1/blind-bouleau-bruegel_orig.jpg
