Renklerin Sesi Olabilir mi?: Sinestezi

Gözümüzle görür, kulaklarımızla duyar, burnumuzla koku alırız. Her bir duyu algımızın içinde uyarıcıları aldığımız ve bu uyarıcıların beyine iletildiği kaynaklar vardır. Duyu algılarının birbirini etkilemesi de söz konusu olmaktadır; gördüğümüz bir yiyeceğin daha tadını tatmadan kokusunu tahmin edebilmemiz gibi. Peki, gördüğümüz bir renk veya bir cisim ise bunun tadını sadece bakarak alabilir misiniz? Bir sesin kaynağının nereden geldiğini hayal edebiliriz, değil mi? Peki ya müzik dinlerken zihnimizde renkleri canlandırabilir miyiz? İşte bunu yaşayan insanlar var. Kim onlar peki, sinestezi hastalarıdır.

Burada tıp alanında binlerce yıldır bilinen ve sinir bilim alanında önemli olan sinestezi, bir duyusal uyarıcının varlığının başka bir diğer duyusal uyarıcıyı da etkilemesi ve aktifleştirmesi durumu olarak tanımlanır. Bu tanım, sinestezi dediğimizde bireyde birlikte varlık gösteren algılar olduğu anlamına gelir. Sinestezinin ortaya çıkışında farklı faktörler rol oynayabiliyor. Genetik, nörolojik ve çevresel duyusal birleşme durumuna yol açabilir. Ve bir tür özel duyusal birleşme olan sinestezi, kalıcı bir durumdur. Bu özelliklere sahip kişilere sinestet veya sinestetik adı verilir. Bu bireyler, normal insanlardan farklı beynin duyuları arasındaki farklı bağlantı kurarak özel bir algılama biçimine sahip olurlar. 

Sinestezi yalnızca bir nörolojik bir olgu değil, aynı zamanda sanatla da yakından ilişkilidir. Sinestezi, çağdaş sanat yapıtları üreten sanatçıların beklenmedik, sıra dışı ve kişisel deneyimler yaratma amaçlarıyla yakından ilişkilidir. Sanatçılar, sinestezi kavramından ilham alarak izleyicinin duyusal algılarını zorlayabilir, farklı duyusal alanlar arasında bağlantılar kurabilir ve kişisel anlam çıkarımlarına olanak tanıyabilirler. Bu nedenle, sinestezi, çağdaş sanat yapıtların da önemli bir ilham kaynağı ve ifade aracı olarak sıklıkla karşımıza çıkmaktadır. Tarihte pek çok sanatçı ve müzisyen, duyular arası bağlantılardan beslenerek eserler üretmiştir. Örneğin soyut resmin öncülerinden Wassily Kandinsky, renkleri müzik gibi algıladığını ifade etmiştir. Ünlü müzisyen Pharrell Williams ise beste yaparken sesleri renklerle birlikte gördüğünü söylemektedir. Bu sanatçılar için üretim süreci yalnızca teknik bir çalışma değil, aynı zamanda çok duyulu bir deneyimdir.

Peki, bu sanatçılardan Wassily Kandinsky için bu durum nasıl görünüyordu, bu durumla nasıl soyut sanata yöneldi?

Wassily Kandinsky ”renkleri duyan ressam” olarak tanınır. Onun için renkler sadece görülen bir şey değil, aynı zamanda duyulan, hissedilen ve içsel olarak müziğe dönüşen unsurlardı. Bir görsele baktığında beyninde adeta bir melodi çaldığını söylüyordu. Kendi anlatımlarına göre, bazı renkleri enstrümanlarla eşleştiriyordu: Örneğin sarı, trompet seslerine benziyordu ve ona yaramazlık hissi veriyordu. Kırmızı ise keman seslerine benziyordu ve ona huzursuzluk hissi veriyordu. Kandinsky için dönüm noktası, bir konserde gözlerinin önünde renklerin hareket ettiğini fark etmesiyle başladı. Bu farkındalıktan sonra sadece resim çizmenin yeterli olmadığını savundu ve soyut sanata yöneldi. Bu özel algılama yeteneği sayesinde yaptığı her biri tabloyu bir beste gibi tasarladı; fırçası notalara, tuvali ise bir sahneye dönüşüyordu. Kandinsky, sinesteziyi bir hastalık olarak değil, yaratıcılığını besleyen özel bir hediye olarak gördü. Bugün biz de onun eserlerine baktığımızda, tablolarda yalnızca renkleri değil, derin bir duygu ve ritim hissederiz.  Bu sadece sinestezin sanatla olan yakından örneğiydi.

Elbette ki psikolojik açıdan baktığımızda da sinestezi çok mühim bir yerdedir. Sinestetik bireyler dünyayla kurdukları ilişkide, çevrelerindeki uyaranları daha yoğun bir şekilde algılarlar. Bu bazen onlar için yaratıcılıklarını beslerken, bazen de yoğun bir algı sebebiyle zihinsel yorgunluğa, dikkat dağınıklığına ve stres duygusuna yol açabilir. Bazı bireyler, yaşadıkları bu durumu çevrelerine anlatmakta zorlanabilir ve anlaşılmadıklarını hissedebilirler. Özellikle çocukluk ve ergenlik dönemlerinde kendilerini, yetersiz hissini yaşayıp öz güven sorunları yaşayabiliyorlar. Ancak buna rağmen birçok sinestetik birey, bu özelliğiyle barışmayı öğrenir ve onu yaratıcılıklarını destekleyen bir güç olarak görmeye başlar. Sinestezi, kişiye empati duygusu, hayal gücü ve yüksek bir farkındalık kazandırabilir. Bu da bireyleri daha güçlü kılar ve öz güvenlerini yüksek tutabilir. Böyle bakıldığında sinestezi, insan beyninin ne kadar esnek, yaratıcı ve karmaşık gösteren bir çarpıcı örnektir.

Sinesteziyi bilinçli bir şekilde deneyimleyebilir miyiz?

Sinesteziyi istemli bir şekilde deneyimlemek mümkün olmuyor. Ancak sinestezinin öğrenilip öğrenilmeyeceğini belirlemeye yönelik araştırmalar vardır. Scientific Reports dergisinde yayımlanan bir araştırmada, sinestezi görülmeyen yetişkinlere çeşitli alıştırmalar uygulanmış, belli bir sürenin sonunda katılımcıların duyular arası geçici ilişki kurabildiği ancak bu alıştırmaların kalıcı olmadığı gözlenmiştir.

Tüm bu bilgiler ışığında sinestezi, yalnızca bir algılama biçimi değil, insan beyninin ne kadar yaratıcı ve sınırsız olabileceğinin bir kanıtıdır.  Biz dünyayı sadece görürken, sinestetik bireyler onu aynı anda duyar, hisseder ve derin bir şekilde yaşarlar. Sinestezi, dünyayı çok daha renkli şekilde yaşayabilmenin aslında bir kanıtıdır.

KAYNAKÇA

• İmren, M. (2020, 23 Temmuz). Duyuların Gizemli Birlikteliği: Renkleri Duymak, Sesleri Tatmak. TÜBİTAK Bilim Genç. https://bilimgenc.tubitak.gov.tr/makale/duyularin-gizemli-birlikteligi-renkleri-duymak-sesleri-tatmak?utm_source=chatgpt.com

• Freethink. (2025). New Google tool lets you experience synesthesia. https://www.freethink.com/hard-tech/experience-synesthesia
• Psikolojik.gen.tr. (2024, 1 Ekim). Sinestezi Belirtileri ve Tedavisi. https://www.psikolojik.gen.tr/sinestezi.html#google_vignette