Bazı şehirler vardır; insanın kalbine hemen yerleşmez, ağlayarak gelip ağlayarak dönülür. İşte ilk görev yerimin Muğla Yatağan olduğunu öğrendiğimde yaptığım ilk şey, internetten ilçeyi araştırmak olmuştu. Karşıma çıkan ilk cümleler ise oldukça korkutucuydu. Yatağan Termik Santrali’nin sebep olduğu, burada yaşayan insanların kanındaki kurşun seviyesinin fazlalığı gibi bilgiler heyecanımın ötesine geçmişti. Zihnimde bu ilçeye dair tek görüntü, uzaktan görülen termik santral bacaları ve gökyüzüne karışan gri dumanlarıydı.
Oysa bu topraklarda zaman geçirdikçe fark ettim ki Yatağan, termik santral ve mermer ocaklarının ötesinde bir hikâye taşıyordu. Zeytin ağaçlarının arasında milyonlarca yıllık kayalar, mitolojiye konu olmuş bir çok antik yerleşimler, terk edilmiş köyler ve halk hikâyeleri…Bir zamanlar gladyatörlerin eğitim gördüğü mermer şehir Stratonikeia, tanrıça Hekate’ye adanan ayinlerin olduğu Lagina Kutsal Alanı, Marsyas’ın derisinin yüzüldüğü ve adını verdiği vadi, korku filmlerine konu olmuş terk edilmiş Meyistan (Kıbledere) köyü, Bozüyük’ün yani bugünkü Güzelköy’ün kendine özgü hikâyeleri…
Gerga Antik Kenti: Ritüellerin Dağdaki Merkezi
Yatağan’dan yola çıktığınızda rotanızı Aydın’ın Çine ilçesine doğru çevirdiğinizde Gerga Antik Kenti’ne giden yol başlar. Son bölümde araçtan inip kısa bir yürüyüş yapmanız gerekir. Gerga, Karia bölgesinde Gökbel ya da Marsyas Vadisi olarak bilinen alan içerisinde kalan ve kayaya oyulmuş yapılardan oluşur. Burada taştan yapılmış ve üzerinde GERGAS yazan kaya en mistik yapılardan diyebiliriz. Grekçe olduğu düşünülen “Gerga / Gergas” kelimesi; Karya kökenli eski bir kutsal alan ya da tanrı adı olarak da değerlendiriliyor. Ne anlama geldiği hala bilinmemekte. Burası klasik bir antik kent yapısından ziyade kutsal bir inziva alanı gibi. Hatta bazı araştırmacılar bu alanın, özellikle doğa tanrıçalarına ya da yerel kültlere adanmış olabileceğini düşünüyor. Dev heykel parçaları, tapınak kalıntıları hatta Ana Tanrıça Kibele’ye ait olabileceği düşünülen figürler bulunmuş. Bu da Gerga’nın muhtemelen ana tanrıça (Kibele) inancı ile bağlantılı bir kült alanı olabileceğini de düşündürüyor.
Kan ve Gözyaşı Dolu Çine Çayı Efsanesi: Marsyas Vadisi
Acı, kan ve gözyaşının mitolojik bir yansıması olan Marsyas (Gökbel) Vadisi tıpkı önceki yazımda bahsettiğim Latmos gibi akıllara durgunluk veren güzelliktedir. Yatağan’dan Eski Çine köyü’ne giderken yolun sağında ve solunda adeta gökten düşmüş gibi duran meteorları göreceksiniz. Antik coğrafyacılara göre bu bölge Karia uygarlığının yaşam alanı olarak tarım ve su kaynakları açısından zengin ve kutsal anlatılarla ilişkilendirilen bir alan.
İşte o acı ve dönüşüm dolu hikâye de burada, Çine Çayı etrafında şekilleniyor. Efsaneye göre bir Satir olan Marsyas, Ana Tanrıça Kybele’nin tapınak törenlerinde tefle birlikte Frigya flütü çalan kutsal bir müzisyendir. Hatta Ana Tanrıça ile Anadolu’yu beraber gezmişlerdir. Bir gün Athena’nın sazdan yaptığı flütü bularak ustalaşan Marsyas, müziğine güvendiği için Apollon ile yarışır. Kral Midas’ın onu desteklediği yarışmayı kaybeden Marsyas, Apollon tarafından bir ağaca bağlanıp diri diri derisi yüzülerek öldürülmüş ve kanından Marsyas Irmağı (Çine Çayı) oluşur. Bazı anlatılarda da Marsyas’a üzülen müzler (sanat perileri) veya kayalar o kadar çok ağlar ki, gözyaşları Çine Çayı’nı meydana getirir. İşte bu Marsyas Vadisi’nde kayalar, halk arasında ‘Ağlayan Kayalar’ olarak da anılır.
Hatta Gerga’nın da bu vadinin üst kısımlarında konumlanması, iki alan arasında kültürel ve ritüel bir bağlantı olabileceğini düşündürür.
Gizli Bir Hazine: Papaz Kayası
Papaz Kayası, Yatağan’ın en az bilinen ama en etkileyici duraklarından biri. Yava Köyü yakınında, Marsyas (Çine Çayı) vadisine bakan yüksek bir kaya yüzeyinde yer alıyor. Bizans döneminden kalma freskler bulunuyor. Kaya yüzeyinin önündeki yaklaşık 25 metrelik düz teras alanında küçük bir şapel kalıntısı da var. Fresk yüzeylerinde bulunan Hz. İsa ve Meryem sahneleri, haçlar buranın belki de yüzyıllar boyunca inziva ve ibadet için seçilmiş kutsal bir mekân olduğunu tekrar hatırlatıyor.
Marsyas Vadisi, Gerga ve Papaz Kayası; Karya’dan Helenistik döneme, oradan Bizans’a uzanan, insanın aynı bölgede farklı çağlarda, kutsallığı aradığı bir inanç rotası olmuştur.
Bir Aşkın Adını Taşıyan Gladyatörler Şehri: Stratonikeia
Stratonikeia’nın adı bile başlı başına bir hikâyeye dayanır. M.Ö. 3. yüzyılda Seleukos İmparatorluğu’nun Kralı I.Nicator, Trakya’dan gelen Stratonike isimli kadını kendine eş olarak seçer. Nikator’un oğlu Antiokhos ise üvey annesi Stratonike’ye âşık olur. Rivayete göre saray hekimi, prensin hastalığının sebebinin bu gizli aşk olduğunu fark eder. Oğlunun hayatını kurtarmak isteyen kral Seleukos ise tarihe geçecek bir karar verir: Eşinden vazgeçer ve Stratonike’yi oğluyla evlendirir. Antiokhos tahta çıktığında ise eşinin onuruna şehre Stratonikeia adını verir. Bu nedenle Stratonikeia yalnızca gladyatörleriyle değil, aynı zamanda bir aşk hikâyesinden doğmuş olması nedeniyle de “aşıkların kenti” olarak anılır.
Bugün antik kentin içinde yer alan yerleşimin adı Eskihisar köyüdür. Stratonikeia’yı dünyada özel kılan şeylerden biri de budur: Antik kalıntıların arasında kurulmuş bir köy. 1957 Fethiye Depremi’nden sonra köyün büyük kısmı taşınmış olsa da antik kent içindeki eski yerleşimde uzun yıllar birkaç aile yaşamaya devam etmiştir. Bugün nüfus oldukça az olsa da cami, eski hamam ve taş evler hâlâ bu yaşamın izlerini taşımakta. Köy girişinde sizi incir ve çınar ağaçlarının huzurlu esintisi karşılarken antik mermer sütunların arasında yükselen taş evler, geçmiş ile bugünün aynı mekânda buluştuğu hissini veriyor. Mermerin Şehri Stratonikeia’nın en dikkat çekici özelliklerinden biri de “mermer şehir” olarak anılmasıdır. Bunun nedeni yalnızca mimarisi değil, bölgedeki zengin mermer yataklarıdır.Antik çağda Yatağan ve çevresindeki ocaklardan çıkarılan beyaz mermer, kentin mimarisinde yoğun şekilde kullanılmıştır.
Agora, tiyatro, gymnasion, anıtsal kapılar ve sütunlu caddelerin büyük bölümü mermer bloklarla inşa edilmiştir. Özellikle Roma döneminde mermer ticareti çok yaygındı; bloklar ya da yarı işlenmiş sütunlar kara yolları ve limanlar aracılığıyla başka kentlere taşınabiliyordu. Stratonikeia’nın yakınındaki kıyı kentlerinde büyük mimari projeler için sürekli mermer kullanıyordu. Bu yüzden bölgedeki ocakların mermerlerinin bu şehirlerde belki de başka ülkelerde kullanılmış olması da oldukça olasıdır. Hatta Meclis binasının duvarlarında bulunan yazıtlarda, Roma döneminde kentte satılan ürünlerin fiyatlarını ve ticaret düzenini gösteren Latince ve Grekçe yazıtlar yer alır.
Gladyatörlerin İzleri
Kentteki en etkileyici yapılardan biri Anadolu’nun en büyük gymnasionlarından biridir. Devasa mermer bloklarla inşa edilen bu yapı, gençlerin eğitim gördüğü, spor yaptığı ve askeri eğitim aldığı bir merkez olarak biliniyor. Kentte yapılan kazılarda çok sayıda gladyatör mezar steli ve kabartma bulunmuş. Bu taşlarda gladyatörlerin isimleri, kazandıkları mücadele sayıları ve kullandıkları silah türleri yazılıdır. Örneğin bazı yazıtlarda belirli gladyatörlerin kaç dövüş kazandıkları açıkça belirtilmiş. Ayrıca bazı kabartmalarda gladyatörlerin kalkanları, miğferleri ve dövüş pozisyonları tasvir edilmiştir. Bu buluntular nedeniyle arkeologlar Stratonikeia’nın bir dönem gladyatörlerin eğitim gördüğü önemli merkezlerden biri olduğunu düşünmektedir. Kentteki tiyatronun yaklaşık 12.000 kişi kapasitesine sahip olması, burada büyük gösteriler ve dövüşlerin yapılmış olabileceğini düşündürür.
.
Hekate ve Lagina’nın Gizemli Dünyası
Stratonikeia’ya yaklaşık sekiz kilometre uzaklıkta bulunan Lagina, antik dünyada Hekate kültünün en önemli merkezlerinden birisi. Hekate, büyü, cadılık, gece, ay, ruhlar ve ölülerle iletişim alanlarının tanrıçasıdır. Lagina ve çevresinde, yani Anadolu’daki Karia bölgesinde Hekate kültü özellikle güçlüydü ve burada tapınakları, ritüelleri ve heykelleriyle somut izler bırakmıştır. Bu nedenle arkeolojik ve kültürel bağlamda Hekate çoğu zaman Karia kökenli bir Anadolu tanrıçası olarak değerlendirilmiştir.
Olympos’un 12 Tanrısı arasına girmeyen Hekate’nin adı Homeros Destanı’nda geçmese de Anadolu kökenli aileden gelen Antik Yazar Heseidos, Theogania (Tanrıların Doğuşu) eserinde Hekate’nin, Titan Perses ile Asteria’nın kızı olduğunu ve Zeus’un ona gök, yer ve deniz üzerinde büyük yetkiler verdiğini anlatmıştır. Mitolojide Hekate genellikle elinde meşaleler ve anahtar taşıyan Tanrıçanın en bilinen kutsal hayvanı köpektir. Ayrıca yılan, kurt ve bazı küçük gece hayvanları da Hekate ile ilişkilendirilir, özellikle yol kavşaklarında, sınır ve geçişlerdeki gücünü simgeler.
Lagina: Kutsal Yol ve Törenler
Lagina, Stratonikeia’ya bağlı bir kutsal alandı. Antik dönemde iki şehir arasında kutsal bir yol bulunuyordu. Bu yol boyunca düzenlenen törenlerde rahibeler ve halk yürüyüşler yapar, Hekate adına ayinler düzenlenirdi. Her yıl düzenlenen törenlerin yanında dört yılda bir gerçekleştirilen büyük şenlikler vardı. Bu törenlerde genç bakire kızlar tanrıçanın kutsal anahtarını taşıyarak tapınağa getirirdi. Tapınağın içinde bulunan bothros (tapınak çöpü de denilir) adı verilen çukur ise yeraltı dünyasıyla bağlantılı kabul edilirdi. Burada tanrıçaya sıvı sunular yapılırdı.Bu ritüellerin bazıları halka açıkken bazıları yalnızca rahip ve rahibelerin katıldığı gizli törenlerdi. Turgut Mahallesi sınır içerisinde kalan Lagina Antik Kenti bazılarının Hac ibadetini yerine getirircesine önem verdiği bir kutsallıktadır. Hatta rivayet edilir ki, dolunay olan gecelerde köpekler uzun uzun ulur, peynir ve çörek bırakılan kavşaklarda tanrıçanın varlığı hissedilir. Burada yapılan ayinler özellikle ay ışığında ve gece yapılır, kutsal yol boyunca yürüyen rahibeler ve katılımcılar tarafından ritüellerde peynir, çörek, yumurta ve balık kullanılır.
Kaplumbağa Terbiyecisinin ressamı olarak da bilinen ünlü arkeolog Osman Hamdi Bey tarafından kazılarak ortaya çıkarılmıştır. Osman Hamdi Bey Lagina’da kazı çalışmaları yaparken Molla Tahir’in evine yerleşmiştir ve günümüzde Osman Hamdi Bey evi olarak bulunmaktadır.
Meyistan (Kıbledere): Terk Edilmiş Bir Köy
Yatağan’ın en gizemli yerlerinden biri de Dabbe filminin de çekildiği Meyistan, diğer adıyla Kıbledere köyüdür. 1800’lü yıllarda kurulan bu köy zamanla göç nedeniyle terk edilmiştir. Gençlerin iş bulmak için şehir merkezlerine gitmesi, köy nüfusunun giderek azalmasına yol açmış. Bugün Meyistan’da eski taş evlerin kalıntıları ve sessizlik fazlasıyla hâkim. Köyün terk edilmesine dair halk arasında birçok hikâye de var tabii ki. Termik santral, çevresel etkiler ve ekonomik nedenler bu göçün sebepleri arasında sayılsa da cinlerin bu köyü bastığı ve köylülerin bu sebeple gittiği de fazlaca bilinen bir hikaye. Köyde bulunan ufak bir türbe de var. Gayıp Eren- Kayıp Baba mezarı olarak bilinen bu türbe Alevi-Tahtacı kültüründe yer alan “gayb erenler” inancıyla ilişkilendirilir ve “bilinmeyen, ruhsal bakımdan yüce ve uhrevi kimlik taşıyan kişiler, sırra kadem basmış yüce kişiler” anlamına gelir.
Kül Göleti: Turkuaz Renginin Tehlikeli Hali
Yatağan merkezden Kapubağ Mahallesi’ne doğru yaklaşık 10–12 km’lik bir kırsal yol boyunca ilerlediğinizde karşınıza mavi ve turkuaz tonlarında parlayan muazzam bir su yüzeyi çıkıyor. Burası etrafındaki gri kül yığınlarından dolayı bu rengi oluşturur. Tabii ki bu gölet doğal bir göl değil. Yatağan Termik Santrali’nden çıkan kül atıklarının döküldüğü alanda zamanla biriken yağmur suları bu göleti oluşturmuş. Bu nedenle suyu kimyasal maddeler içerebilir ve yüzmek kesinlikle tehlikelidir. Buna rağmen gölet özellikle gün doğumu ve gün batımında harika fotoğraflar çıkartıyor. Araçla ulaşım genellikle 4×4 ya da yüksek tabanlı araçlarla daha rahat olsa da yürüyüş ile Kapubağ merkezden yaklaşık 20–30 dakikalık bir patika yürüyüşü, gölet, manzara, yol boyunca eski taş duvarlar, terk edilmiş köy yapıları ve geniş ova manzaraları size eşlik edecektir.
Güzelköy/ Bozüyük: İsminin Hakkını Veren Köy
Yatağan’ın en güzel köylerinden biri olan Güzelköy, eski adıyla Bozüyük; zeytinliklerin arasında saklanmış küçük bir yerleşimdir. Köyün en dikkat çekici simgelerinden biri yaklaşık 800 yıllık olduğu bilinen dev çınar ağacıdır. Bu ağaç bugün Pınarbaşı Mesire Alanı içinde bulunmakta, hemen dibinden ise kayaların arasından çıkan soğuk kaynak suyunun oluşturduğu bir dere var. Eskiden köyde kadınlar burada çamaşır yıkar, çocuklar yazın bu suda serinlermiş. Bugün ise Pınarbaşı, köyün en huzurlu köşelerinden birisi.
Güzelköy’ün adını duyuran özelliklerinden biri de eşek sütünden yapılan doğal sabunları. Bölgede geleneksel yöntemlerle üretilen bu sabunların cilt için faydalı olduğuna, eşek sütünün ise anne sütüne en yakın besin değerlerine sahip olduğu söylenir. Bu sebeple taze içilmesi balgam söktürücü özelliği ile astım, bronşit gibi hastalıklara çok iyi geldiği, kesin olmasa da kansere bile çare olduğunu söylenir. Antik çağlardan beri cilt bakımında kullanılan değerli bir ürün olduğu söylenen bu süt ile Cleopatra’nın banyo yaptığı bile anlatılır.
Ayrıca 19. Yüzyılın sonlarına kadar Bozüyük yani Güzelköy’de Türk ve Rum nüfusun birlikte yaşaması nedeniyle köyde bulunan bazı eski taş evler ve mimari detaylar da köyü çok güzel kılmakta. Köy meydanında bulunan Meydan Kahvesi’nde tostunuzu yiyip çayınızı içerken kendinizi bir Ege dizi setinin ortasında hissedebilirsiniz. Yolunuz düşmüşken Gevenes’te bulunan ‘Çıktım Belen Kahvesi’ne Baktım Ovaya’ sözleri ile bilinen bir o kadar üzücü Ormancı türküsünün geçtiği Belen Kahvesi’ne uğramayı unutmayın.
Maden Ocaklarına Direnen Zeytin Ağaçları
Son olarak; birçok mitolojik anlatıda ve kutsal kitaplarda zeytin ağacından sıklıkla bahsedilmiş, hatta geçmişten günümüze kadar barış, bereket, sağlık, yeniden doğuş ve ölümsüzlüğün simgesi olmuştur. Yatağan’da her biri köklerinde kuşaklar boyu emeği taşırken şimdi bir yasa teklifi ile maden tehdidi altındalar. 2025 yılında TBMM’de kabul edilen bu düzenleme ile zeytinlikleri madenciliğe açmayı resmi yollarla mümkün kılıyor. Her ne kadar taşınmaları veya yeniden dikilmeleri şartı verilse de yılların emeğini ve köylülerin hakkını korumaya yetmiyor ve yetmeyecek.Yatağan ve çevre ilçelerde bulunan üreticiler, sadece zeytin ağaçlarını değil, yaşamlarını, tarihlerini, geleceğe miras bırakacak değerlerini savunmak için Danıştay’a kararın iptali için başvurdu. Her bir zeytin dalında köylülerin direnişi, toprağın hakkını savunan insanların ve 50.000 yıldır bizlere kendisini sunmuş olan nice zeytin ağaçlarının sesi var. Bu mücadele yalnızca bir hukuk mücadelesi değil, doğanın, emeğin, yaşamın yanında durmak demek. İşte Yatağan maden ocakları ve termik santralin gölgesinde aslında direnişin, zeytinliklerin, yeşilin ve birçok medeniyetin izlerini taşımakta. Bir gün yolunuz düşerse mutlaka bu tarihe eşlik edin 🙂 Ve belki de en ilginç olanı şudur: Bazen insanın kalbine en geç yerleşen şehirler, en derin izleri bırakan şehirler olur.
KAYNAKÇA
Stratonikeia ve Lagina kazı yayınları :Pamukkale Üniversitesi Lagina Yayınları
Stratonikeia genel tarih, plan ve kazı verileri: Stratonikeia Kazı Başkanlığı
Yatağan içindeki resmi yer bilgileri ve antik kent anlatımı: Yatağan Kaymakamlığı Stratonikeia
Papaz Kayası, Bizans freskleri ve kaya şapeli: Kültür Envanteri Papaz Kayası
Gerga’nın ritüel alanı ve Karya kültürü yorumları: ADÜ Kültür Yazıları
Gerga genel tarihçe ve yazıt bilgileri: EBA Gerga Antik Kenti
