“Mademoiselle Albertine gitti…” cümlesiyle başlıyor Proust, Kayıp Zamanın İzinde serisinin altıncı cildine. Birçoğumuzun hafızasında yer eden bu ilk sayfa, aslında kitabın tamamını özetleyen bir ağıt niteliğinde. Sayfanın son satırındaki, “Benim nazarımda bir hiç olduğunu düşündüğüm şey aslında bütün hayatım, her şeyimdi.” cümlesi ise Marcel’in yaşayacağı büyük farkındalığın habercisi oluyor. Albertine’den ayrılmaya hazırlanan kişi, sonunda terk edilen taraf oluyor ve ancak onu kaybettikten sonra değerini kavrıyor.
Oysa bundan kısa bir süre önce Marcel, uzun bir iç muhasebenin ardından Albertine’e duyduğu sevginin azaldığını düşünmeye başlamıştı. Ondan ayrılmayı planlıyor, birlikte kurdukları hayatın sona ermesinin kendisini özgürleştireceğine inanıyordu. Fakat Albertine’in kendi isteğiyle gitmesi her şeyi değiştiriyor. İşte tam bu noktada okurun zihninde de aynı soru beliriyor: Marcel’in yaşadığı gerçekten büyük bir aşk mıydı, yoksa kaybetmenin doğurduğu bir takıntı mı? Eğer Albertine’den önce davranıp ayrılan taraf kendisi olsaydı yine aynı pişmanlığı hisseder miydi? Onu geri istemesinin nedeni sevgisi miydi, yoksa ilişkinin kontrolünü kaybetmiş olmasının yarattığı gurur kırıklığı mıydı?
Proust, bu soruların cevabını doğrudan vermek yerine Marcel’in zihninin derinliklerine davet ediyor bizi. Yüzlerce sayfa boyunca Albertine’i, ona duyduğu hisleri ve hatırladığı en küçük ayrıntıları anlatıyor. Okudukça görüyoruz ki bu kayıp yalnızca sevilen bir insanın yokluğu değil; aynı zamanda Marcel’in kendisini, duygularını ve aşk anlayışını yeniden sorgulamasına neden olan bir kırılma noktası.
Marcel’in ilk farkındalığı aşka dair oluyor. Albertine’in gidişiyle birlikte hislerini yeniden tartıyor; onu ne kadar sevdiğini, ilişkilerinin hangi noktada değiştiğini anlamaya çalışıyor. Bir zamanlar ayrılmayı düşündüğü kadının ardından duyduğu özlem, okur olarak bizi de düşündürüyor.
Belki de Marcel’in kaybettiği şey yalnızca Albertine değildi. Belki de zihninde kurduğu o kusursuz aşk fikrini kaybetmişti. Çünkü Albertine yanındayken onu sıradanlaştırıyor, ayrılığı düşünüyor; gittikten sonra ise hafızasında bambaşka birine dönüştürüyor. Kusurları siliniyor, en küçük davranışları bile değer kazanıyor. Bu nedenle roman boyunca cevap aradığımız soru yalnızca “Marcel Albertine’i seviyor muydu?” olmuyor. Asıl soru, Marcel’in sevdiği kişinin gerçek Albertine mi, yoksa kendi zihninde yarattığı Albertine mi olduğuna dönüşüyor.
Albertine’in evdeki hizmetçi aracılığıyla gönderdiği mektuplar, Marcel’in içindeki umudu canlı tutuyor. Buna rağmen onun samimiyetinden hiçbir zaman tam anlamıyla emin olamıyor. Daha sonra Albertine’in peşine eski bir arkadaşını göndermesiyle olaylar yeni bir boyut kazanıyor. Albertine, takip edildiğini fark edince isterse geri dönebileceğini söyleyen bir mektup gönderiyor. Marcel ise gururunu korumaya çalışarak buna gerek olmadığını belirtiyor. Oysa okur, satır aralarında onun ne kadar çaresiz olduğunu hissedebiliyor. Albertine’e “Geri dön.” diyemiyor; çünkü reddedilmekten, zayıf görünmekten ve duygularını açık etmekten korkuyor. Belki de aşk ile gurur arasındaki en büyük savaş tam burada yaşanıyor. Gerçekten seven biri, gururunu bir kenara bırakabilir mi? Yoksa bazen insan, sevgisinden çok gururunu korumayı mı seçer?
Biz bunları düşünürken Marcel de hâlâ kendi duygularını çözmeye çalışıyor. Tam bir sonuca vardığını sandığı anda ise beklenmedik bir haber alıyor. Mademoiselle Albertine artık gerçekten gitmiştir. Attan düşerek hayatını kaybettiğini öğrenen Marcel, bu kez ayrılığı değil, geri dönüşü olmayan bir kaybı deneyimlemek zorunda kalıyor. Bir zamanlar yeniden karşılaşma ihtimaline tutunduğu kadın artık yoktur. Onu ne affedebilecek ne de yeniden sevebilecektir. İşte asıl yüzleşme de bu noktada başlar.
Albertine’in ölümüyle birlikte Marcel’in içinde yalnızca özlem büyümüyor; kıskançlığı da farklı bir biçime bürünüyor. Artık geri dönmeyeceğini bilmesine rağmen onun geçmişine, arkadaşlıklarına ve özellikle kadınlarla yaşadığı iddia edilen ilişkilere takılıp kalıyor. Kimden ne öğrenirse öğrensin hiçbir cevap onu tatmin etmiyor. Çünkü peşinde olduğu şey gerçeğin kendisi değil; artık ulaşamayacağı bir insanı bütünüyle tanıyabilme arzusu.
Belki de insan, kaybettiği kişiyi en çok onun hakkında cevapsız kalan sorular yüzünden özlüyor.Bu noktada Marcel’in kıskançlığı bizi başka bir soruyla baş başa bırakıyor. Birini kaybetmekten korkmak gerçekten onu sevmek anlamına mı gelir? Yoksa asıl acı veren, sevdiğimizi sandığımız insan üzerinde artık hiçbir söz hakkımızın kalmamış olması mıdır?
Albertine’in ölümünden sonra bile onun hayatını kontrol etmeye çalışması, aşk ile sahip olma arzusunun ne kadar iç içe geçebildiğini gösteriyor. Proust, bu iki duygunun sınırlarını bilinçli olarak belirsiz bırakıyor ve okuru kesin bir cevap vermek yerine düşünmeye davet ediyor. Belki de Marcel’in yasını tuttuğu şey yalnızca Albertine değildir. Onunla birlikte bir dönemin, bir alışkanlığın ve kendi gençliğinin de sona erdiğini hisseder. Sevdiğimiz insanları kaybettiğimizde yalnızca onları değil, onların yanında olduğumuz kişiyi de kaybederiz. Marcel’in çaresizliği biraz da buradan doğuyor. Albertine’i geri getirebilmek, aynı zamanda geçmişteki kendisine dönebilmek anlamına gelecektir. Oysa zaman, hiçbirimizin geriye dönemeyeceği tek yolculuktur.
Romanın ilerleyen sayfalarında Marcel, uzun zaman önce âşık olduğu Gilberte ile karşılaşıyor. Onu gördüğünde kalbinin eskisi gibi çarpmadığını fark ediyor. Bu küçük karşılaşma, ona önemli bir gerçeği hatırlatıyor: Bir zamanlar unutulmaz sandığı bir aşk zamanla hafızasında silikleşmişti. O hâlde Albertine için de aynı şey mümkün olabilirdi. Nitekim öyle de oluyor. Günler geçtikçe Albertine’in anısı yavaş yavaş değişiyor; onu düşünmek eskisi kadar canını yakmıyor.
Proust’un belki de en çarpıcı düşüncesi burada ortaya çıkıyor. Hafıza, geçmişi olduğu gibi koruyan bir sandık değildir. Aksine, zaman geçtikçe anıları yeniden şekillendirir. Marcel de Albertine’i düşündükçe onu yeniden kuruyor; bazı ayrıntıları büyütüyor, bazılarını ise farkında olmadan siliyor. Böylece gerçek Albertine ile Marcel’in belleğinde yaşayan Albertine giderek birbirinden uzaklaşıyor. Belki de hiçbirimiz kaybettiğimiz insanları oldukları gibi hatırlamıyoruz; onları, hatırlamaya ihtiyaç duyduğumuz biçimleriyle yaşatıyoruz.
Albertine’in ölümü Marcel’in yalnızca aşka değil, zamana ve insan belleğine bakışını da değiştiriyor. Başlangıçta onsuz yaşayamayacağını düşünen adam, zamanın sessizce işleyen gücü karşısında en büyük acıların bile dönüşebildiğini görüyor. Bu, unutmanın ihanet olduğu anlamına gelmiyor. Tam tersine, insan doğasının kaçınılmaz bir gerçeğini gösteriyor. Hayat devam ederken anılar bizimle kalıyor; fakat onlara yüklediğimiz duygular yavaş yavaş değişiyor. Belki de Proust’un bize söylediği en acı gerçek tam da budur. Ne büyük aşklar ne de büyük acılar sonsuza kadar aynı yoğunlukta yaşayabilir.
Zaman, her şeyi yavaşça dönüştürür. İlk başta acımasız görünen bu düşünce, aynı zamanda umut da taşır. Çünkü hiçbir mutluluk kalıcı olmadığı gibi hiçbir keder de kalıcı değildir. Bu yüzden Albertine yalnızca Marcel’in hikâyesindeki bir karakter değildir. Hepimizin hayatında bir Albertine vardır. Kaybetmeden değerini anlayamadığımız, geri döneceğini umut ettiğimiz, yıllar sonra bir şarkıda ya da bir sokakta ansızın hatırladığımız insanlar…
Başlangıçta onlarsız yaşayamayacağımızı düşünürüz. Sonra zaman geçer. Bir gün dönüp baktığımızda onların artık yalnızca hafızamızın sessiz bir köşesinde yaşayan bir hatıraya dönüştüğünü fark ederiz. Belki de Albertine Kayıp, bir ayrılık romanından çok, insanın sevdiğini sandığı şeyi, kaybettikten sonra yeniden tanımasının hikâyesidir. Proust da bize en büyük farkındalıkların çoğu zaman sahip olduklarımızla değil, kaybettiklerimizle geldiğini hatırlatır.
Sağlıcakla kalın değerli okur, bir başka hatıra da görüşmek dileğiyle,
Erva Nur Demir
