Osmanlı İmparatorluğu, Kanuni Sultan Süleyman’ın 16. yüzyılın ortalarına rastlayan görkemli iktidar döneminde, muhtemelen erken modern çağın Çin’den sonra en kudretli ve zengin devleti hâline gelmişti. Bu yüzyıl, 1591-92 yıllarında Hicri takvime göre İslam medeniyetinin ilk milenyumunun tamamlanmasına ve dolayısıyla Osmanlı toplumunda bir kıyamet beklentisinin ortaya çıkmasına sahne oldu. İstanbul elitinin eserleri haricinde yazılı kaynakların yokluğu sebebiyle bu bekleyişin Osmanlı reayasına ne ölçüde sirayet ettiğini bilemesek dahi, saray ve ulema çevrelerinin psikolojisine bu beklentinin kayda değer ölçüde damga vurduğunu iddia edebiliriz. Bu yazıda, 16. yüzyılın ikinci yarısının zeitgeistı üzerinde etkili olmuş kıyamet beklentisi; İslam teolojisi, Osmanlı sarayında astrolojiye duyulan ilgi, ve en önemlisi yüzyıl sonlarında bu görkemli imparatorluğu esir alan krizler üzerinden incelenecek.
Teolojik Temeller
Bireysel ölümün de ötesinde dünya hayatının topyekün sona ereceği inancı İslam dininde önemli yer tutar. Kur’an-ı Kerim’de kıyametin zamanının bilinemeyeceği vurgulansa da, İslam’ın diğer semavî dinlerle etkileşimi ve hadis ilminin serpilmesiyle birlikte ana hatları benzer birtakım kıyamet senaryolarına ve alametlerine duyulan inanç yaygınlaşmıştır.
Bu inanç genellikle Asr-ı Saadet gibi yitip gitmiş bir “altın çağ” mitiyle başlar. Zamanla toplumun esas dinî öğretilerden sapması yüzünden birtakım krizlerin pençesine düştüğüne ve âleme yeniden nizam verilmesi için ilahi bir gücün devreye gireceğine inanılır. Tanrı’ya sadık müminler ve münafıklar arasında cereyan edecek yıkıcı bir savaş, dünyada adaletin kalıcı olarak ihya edildiği yeni bir “altın çağ”ın kapılarını aralayacak ve bunun üzerinden çok zaman geçmeden kıyamet kopacaktır. Bu nihai savaşın önderi de peygamber soyundan gelen Hz. Mehdi olacaktır.
Dünyanın yedi bin yıllık ömrü olduğuna dair hesaplamalarla uğraşan kimi ulemanın nazarında Hicrî bininci yıl dolaylarında kıyametin çıkagelmesi olasılığı yüksekti. Bu durumda kıyametin en başat alametlerinden biri olan Mehdi’nin zuhuru da an meselesiydi. Nitekim “milenyumun son asrının” gebe olduğu bu gelişme, dönemin önemli toplumsal ve siyasal meşruiyet dayanaklarından biri hâline geldi. Osmanlı’nın yanı sıra Safevi ve Babür gibi 16. yüzyılın büyük İslam imparatorluklarında çeşitli muhalif dinî gruplar, liderlerini Mehdi unvanıyla kutsayarak geniş bir takipçi kitlesine ulaştılar. 1510’ların başında Anadolu’da nüfuz kazanan Safevi yanlısı isyancı Şahkulu’nun Mehdilik iddiası sayesinde toplumun Türkmenler haricindeki mağdur kesimlerini de ardına katabilmesi, “kıyamet-i suğra” olarak bilinen ve 1509’da İstanbul’un altını üstüne getirerek merkezî devlet aygıtını tahrip eden büyük İstanbul depremiyle beraber düşünüldüğünde kıyamet beklentisinin taşraya ne ölçüde sirayet ettiği konusunda fikir verebilir.
Zalim bir hükümdara savaş açan halk tabanlı bu tarz hareketlere karşın kimi ulema ve saray elitleri ise, Mehdilik söyleminden idarecilerine sadakatlerini sunmak amacıyla yararlandı. Buna mukabil üç büyük imparatorluğun hükümdarları da 16. yüzyıl boyunca Mehdi unvanını bizzat benimsemek suretiyle evrensellik iddialarına siyasal meşruiyet devşirdi. Tarihçi Cornell Fleischer’e göre, savaş meydanlarından her daim muzaffer ayrılan ve özellikle yürürlüğe koyduğu yeni maliye ve ceza kanunları sayesinde Osmanlı örfî hukukunu sağlamlaştıran Sultan Süleyman, kıyamet öncesinde adaleti hâkim kılması beklenen Mehdi’yle kendini özdeşleştirdi. Hatta bazı âlimlerce, Mehdi’nin daha ruhâni unvanı olan “Sahib-i Zaman” namıyla yüceltildi.
Yıldızlar, Gezegenler
Dünyevi olaylar üzerinde gök cisimlerinin belirleyici nüfuzu olduğunu savunan astroloji “bilimi”, Osmanlı sarayında da “ilm-i ahkâm-ı nücûm” olarak rağbet görmekteydi. Padişahların himayesindeki müneccimbaşılar, sultanların doğum haritaları üzerinden kişisel talihlerini incelemenin yanı sıra astronomik gelişmelerden hareketle geçmişteki olayları yorumlamak ve hatta savaşlar gibi kritik meselelerde eyleme geçmek için münasip zamanı seçmek gibi etkili vazifeler görmekteydi.
16. yüzyıl müneccimlerinin merakla beklediği hadiselerden biri, 1583 yılında Jüpiter ile Satürn’ün “büyük kavuşum”u, yani “kıran” vakasıydı. 20 yılda bir bu iki gezegenin yan yana gelmesinin önemi, 9. yüzyılda Abbasi sarayında görev yapan müneccim Ebû Maşer el-Belhî tarafından ortaya konulmuştu. Ebû Maşer’e göre Nuh Tufanı ve Hz. Muhammed’in doğumu gibi olayları da müjdelemiş olan “kıran” vakasının 1583’teki tezahürü, öncekilerden çok daha muazzam bir öneme sahipti. Zira 12 burçtan oluşan bildiğimiz astrolojik takvimle örtüşmeleri takip edildiğinde “kıran” vakaları 960 senede tam bir döngüyü tamamlıyordu. Bir önceki büyük kavuşumun 622 yılındaki Hicret’e denk geldiği hesaba katıldığında 1583 kıranının hicri milenyumun sonunu, yeni bir çağı ve belki de kıyameti müjdelediğine inanıldı. Doğumu bu astronomik olaya tesadüf ettiği öne sürülen Emir Timur gibi hükümdarların da yaptığı gibi Osmanlı Sultanları I. Süleyman ve bilhassa III. Murad da, büyük dönüşümlere gebe olan milenyumun son yüzyılının hâkimleri olduklarını ifade eden “Sahibkıran” unvanını benimsedi.
Gördüğü rüyaları Kitabü’l-Menamat adıyla derletecek kadar metafiziğe, fala ve astrolojiye ilgi duyan Sultan III. Murad’ın da desteğini arkasına alan müneccimbaşı Takiyüddin, İstanbul’da çağının teknolojisiyle büyük ölçüde uyumlu bir rasathane kurulmasını sağladı. 1577 yılında dünya çapında binlerce insan tarafından iki buçuk ay boyunca çıplak gözle seyredilen devasa bir kuyrukluyıldızın bu rasathane tarafından da gözlenmesi sarayda farklı şekillerde yorumlandı. Kötücül bir alamet olduğunu iddia edenlerin aksine, yıldızın batıdan doğuya hareketi gibi sebepleri gerekçe gösteren birtakım elitler tarafından Safevilere karşı büyük bir zaferin habercisi olduğu öne sürüldü. Fakat III. Murad’ın iktidarının ilerleyen dönemlerinde devleti ve toplumu yıpratan bir dizi krizin etkisiyle pesimistler “haklı çıktı”, diğer gruba mensup bürokratlardan Gelibolulu Mustafa Âli ise “gafletinden” dert yandı. Şu ya da bu nedenle günah keçisi ilan edilen ve düşman kazanan rasathane de birkaç yıl sonra yine bizzat III. Murad’ın emriyle harap edildi.
Krizlerin Pençesindeki Devlet ve Toplum
“İlm-i nücum”un değişik yorumlara yol açan muğlak “ahkâmı” ya da tarikatlar ve âlimlerin türlü inanç ve yorumları kıyamet beklentisinin belkemiğini oluştursa dahi, geniş kitlelerin böyle bir bekleyişe girebilmesi için gündelik hayatın pek çok alanında tesir gösterebilen maddi koşullara ihtiyaç vardır. Kanuni’nin şahsında simgeleşen Osmanlı’nın altın çağının yalnızca birkaç onyıl sonra III. Murad’ın krizler çağına evrilmesi kıyamet beklentisinin de doğasını değiştirdi. Nasıl ki muhteşem ve daima muzaffer Süleyman’ın muntazam ve zengin iktidarında kıyamet arefesinin adalet savaşçısı Mehdi onun şahsında cisimleşmişse, kıyametin bütün yıkıcılığı da III. Murad’ın mağlubiyetler ve ekonomik krizlerle hercümerç olmuş iktidarında yankı buldu. Cornell Fleischer, devrin önde gelen tarihçi ve bürokratlarından Gelibolulu Mustafa Âli üzerine yazdığı biyografik eserinde, Süleyman’dan Murad’a uzanan bu siyasi ve toplumsal dönüşüm ile Âli’nin entelektüel ve psikolojik dönüşümü arasında paralellik kurar. Benzer şekilde, kıyamet beklentisinin hayalet misali üzerinde dolaştığı bu yüzyıl sonu krizinin Osmanlı toplumu üzerinde ne gibi etkilerde bulunduğunu incelemek, bu çivisi çıkmış dünyanın “kıyamet alametlerini” saptamaya yardım edecektir.
Yazının konusundan fazla sapmamak adına, Osmanlı’nın içine düştüğü krizler sarmalı görece yüzeysel bir biçimde özetlenecek. Bu işe reayanın geniş kesimlerini etkileyen gelişmelerle, en önemlisi de sonu gelmeyen savaşlarla başlamak isabetli olacaktır. 1578’de imparatorluğun doğu sınırı çeyrek asırlık bir barış döneminin ardından bir kez daha Safevilerle 12 yıl süren bir savaşla tarumar oldu, mezhep çatışmaları tekrar alevlendi. Aradan sadece 3 yıl geçmişti ki bu kez devlet batıda Habsburglarla 13 yıllık bir muharebeler silsilesinin içine düştü. Reayaya dayatılan ağır vergilerle savaşları finanse etmeye çalışan devlet, bir yandan da Yeni Dünya’dan gelen gümüşün etkisiyle akçenin değerinin düşmesi sebebiyle yükselen enflasyonla boğuşmak zorunda kaldı. 16. yüzyılda Akdeniz havzasındaki nüfus patlamasının ardından, Küçük Buzul Çağı’nın en şiddetli deneyimlendiği yıllarda tarımsal üretimin düşmesi kıtlık ve işsizliği yaygınlaştırdı. Devletin artan nakit ihtiyacı nedeniyle tımar sistemini bozmaya meyledip taşranın vergi tahsilini mültezimlere emanet etmesi de reaya üzerinde zamanla yarı feodal bir baskı unsurunun oluşmasına sebep oldu.
İstanbul ahalisi ise 1577 kuyrukluyıldızının ardından onun uğursuzluğuna “delil” olacak şekilde veba salgınıyla kırıldı. Milenyumdan üç sene önce ise söndürülmesi epey zaman alan büyük bir yangın, son zamanlarda saray dışında gündelik hayatta da görünürlüklerini artıran Yeniçerilerin yağmalarına da sebep olarak devlete itimatı zedeledi. Osmanlı’nın bir sonraki yüzyıllarına damga vuracak Yeniçeri isyanlarının ilki, 1589’da enflasyondan yılmış Yeniçerilerce başlatıldı ve iki yüksek mevkili bürokratın öldürülmesi ve sadrazamın azliyle sonuçlandı.
Son olarak, Cornell Fleischer’in Mustafa Âli hakkındaki eserinde geniş yer verdiği, Âli dâhil dönemin eğitimli zümrelerini etkileyen bürokratik dönüşümden bahsetmek gerekir. Kanuni döneminde imparatorluğun muazzam boyutlara ulaşaması sebebiyle merkezî devlet aygıtı hızla genişledi ve memur ihtiyacı arttı. Bu noktada hem bağımsız ulema tabiatına aykırı biçimde bürokratik vazifeler üstlenerek memurlaştı hem de saray kullarının aksine “özgür” doğmuş Müslümanlar da bürokrasinin üst basamaklarına tırmanmaya başladı. Tımar sistemindeki bozulmalar, taşrada rüşvet ve makam satma gibi uygulamaların sıklaşmasına sebep oldu. Savaşlar ve ekonomik krizle boğuşan sarayın günü kurtarma çabaları, padişahın çevresinde çıkarcı hiziplerin birikmesine yol açtı ve liyakatsiz geçişkenliklerin arttığı memur kadrolarında yükselmeye çalışan eğitimli sınıf önünü göremez hâle geldi.
İmparatorluğun yoksullaşan ve güvencesizleşen sınıflarının bunca krizi ne ölçüde kıyametin yakınlığına yorduğunu veya bu yoruma içten içe inanıp inanmadıklarını tabii ki bilemeyiz. Fakat bütün bu problemlerin radikal bir son ve radikal bir yenilenme ihtiyacını körüklediğini öne sürebiliriz. Dinî açıdan kıyametin esas işlevi de zaten budur: Bu dünyadaki kötülüklerin son bulması ve yeniden dirilişin ardından müreffeh bir ahiret hayatına adım atılmasıdır. Topyekün bir yenilenmenin mevcut dünyada gerçekleşeceğine yönelik ümitlerin sönmesi, başka bir âlemde huzur vadeden bir kıyamet iddiasını çekici kılabilir.
Bugüne Dair
Günümüzün dünyasında da kıyamet senaryolarının geniş kesimlerce ilgi gördüğü söylenebilir ancak mühim bir fark ile: 20. yüzyıldan itibaren ilahi güçler kadar insanlığın da dünyayı kıyamete sürükleyeceğine yönelik kayda değer bir inanç hasıl oldu. Nükleer savaş, saniyeler içinde milyonlarca insanın öldürülebileceği görülmemiş bir felaketler silsilesine dünyayı sürükleyebileceği için korkutuculukta başı çekiyor. Nüfus artışı ve iklim krizinin yol açabileceği kıtlık, susuzluk, göç krizi ve salgın hastalıklar da geleceğe dair kaygıları körüklüyor. Ayrıca bilim kurgu içeriklerinden ilhamla transhümanizm ve yapay zekâ da bildiğimiz insanın dünyanın egemen türü olarak oturduğu tahtından edileceğine yönelik distopik senaryolara kapı aralıyor.
İçine doğduğumuz dünyanın değişim hızı artık iki ardışık nesli bile birbirine görülmemiş ölçüde yabancı kılarken, büyürken benimsediğimiz ve alıştığımız değerler, fikirler ve yaşam tarzları çözülüyor, dayanaklarını yitiriyor. Bu noktada kimi zaman bulunduğumuz topluma karşı cephe almaya meyledebiliyor, değişime direnmeyi tercih edip aşina olduğumuz değerlere tutunmaya çalışırken zihnimizde yitip gitmiş bir “altın çağ” nostaljisi inşa edebiliyoruz. Bazen de topyekün bir yenilenmenin elzem olduğuna kani olup ideal bir dünya, bir ütopya tahayyül edip odağımızı geleceğe kaydırabiliyoruz. Bu memnuniyetsizliğin iki veçhesi de birçok dinî anlatıda yansımalarını buluyor: “Ahir zaman“da unutulan ve özlem duyulan bir altın çağ olarak “Asr-ı Saadet” ve ahir zamanı takip eden bir “yaratıcı yıkım” olarak kıyamet.
Tabii ki sekülerleşmenin ve eğitim düzeyinin arttığı günümüzde doğaüstü kıyamet senaryolarına inanma eğilimi azaldı. Astroloji ise belki dinin bir ikamesi olarak daha fazla takipçi kazandı. Hatta bu satırların yazarı da şu an, 12 Ağustos gecesi, Perseid meteor yağmurunu geniş bir kalabalıkla beraber gözlemekte. Tam güneş tutulması ve altı gezegenin sıralanması hadiselerinin de gerçekleşeceği aynı gece, yazarın yanındaki genç bir kadın, ihtiyar bir yakınına şakayla karışık soruyor: “Zeliha Teyze, gökten taşlar yağıyor, ne olacak bu dünyanın hâli?”. Öyle görünüyor ki insanlığın dünyevi olaylara doğaüstü bir anlam arayışı bitecek gibi değil.
Kaynakça
Fleischer, Cornell H. Tarihçi Mustafa Âli: Bir Osmanlı Aydın ve Bürokratı (1541–1600). Çev. Ayla Ortaç. İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2008.
Blake, Stephen P. “Time as Apocalypse: Millenarian Movements in the Safavid, Mughal, and Ottoman Empires.” In Uluslararası İslam Medeniyetinde Zaman Sempozyumu, Ed. Bilal Kuşpınar, 2:19–36. İstanbul: Bilir Matbaacılık, 2016.
Baş, Eyüp. “Binyılcılık ve Osmanlı Toplumunda Hicrî Milenyum Kıyamet Beklentisi ile İlgili Bazı Veriler.” Dinî Araştırmalar 7, no. 21 (2005): 163–177.
Artan Ok, Mihriban. “Şahkulu Ayaklanmasında Mehdî Söylemi ve Hicrî 1000 Yılı Üzerinde Bir Değerlendirme.” Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, no. 25 (2022): 103–136.
Strozier, Charles B. “The Apocalyptic Imagination and the Fundamentalist Mindset.” New England Journal of Public Policy 29, no. 1 (2017): art. 7, 1–11.
