Kasım Akşamına Yakışan Bir Film
Kasımın kendine has bir sineması var. Perdenin ardında erkenden kararan gökyüzü, karanlık akşamüstlerinde esen hafif sert meltem ve insanın içini dolduran o tanıdık buruk his… Her mevsime yakıştırdığımız, o mevsim geldiğinde yeniden izlemek istediğimiz filmler var. Kasımın payına ise biraz sis, biraz müzik ve kavuşamayan âşıklar düşüyor. Bu yüzden Michael Curtiz‘in 1942 yapımı Casablanca filmini düşündüğümde aklıma yalnızca sinema tarihinin en unutulmaz aşk hikâyelerinden biri gelmiyor; aynı zamanda bir kasım akşamının bütün o mahzun güzelliği beliriyor içimde.
Siyah beyaz görüntüler, yüzlere düşen gölgeler, şehrin üzerine çöken sis… Casablanca‘nın atmosferi yalnızca bir hikâye anlatmakla kalmıyor, seyircisini de o hikâyenin içine alıyor. Savaşın ortasında, herkesin yeni bir hayat umuduyla geldiği bir şehir burası. Casablanca‘da herkes bir yere yetişmeye çalışıyor. Kimi bir uçağı, kimi bir vizeyi, kimi de geride bıraktığı eski bir aşkı arıyor. İnsanların yollarının kesiştiği bu şehir, bir geçiş noktası olsa da kimse için yalnızca bir durak değil.

Rick’in Kafesinde Bir Gece
Rick’s Café Américain, hikâyenin kalbidir. Ana karakter Rick Blaine‘in işlettiği bu gece kulübü, bütün savaşın ve kargaşanın ortasında adeta bambaşka bir dünyadır. Sürgün, umut ve çaresizlik bu kulüpte aynı masaya oturur. Bir masada kaçış planları yapılırken başka bir masada içkiler servis edilir. Herkesin bir hikâyesi, sakladığı bir şey vardır. Rick ise bütün bu hikâyelerin ortasında tarafsızlığı seçmiştir. Onun kulübünde herhangi bir taraf ya da politika yoktur; herkes onun için aynıdır, ta ki kapıdan tanıdık bir çift göz içeri girene kadar.
Ilsa Lund, yalnızca eski bir sevgili değildir; Rick’in Paris’te bir daha karşılaşmamak üzere geride bıraktığı eski hayatının ta kendisidir. Gelişiyle Rick’in etrafına ördüğü mesafeli dünyanın duvarlarını yıkar. Paris günleri, birlikte geçirilen zaman, paylaşılan anılar, yarım kalmış bir aşk ve hepsinden geriye kalan tek şey: Sam’in piyanosundan dökülen o buruk melodi, As Time Goes By… Ilsa, Sam’den eski şarkıyı çalmasını istediğinde, “Çal, Sam. Eski zamanlardan bir şeyler çal.” der. Şarkının başlamasıyla geçmiş, tozlu raflardan çıkar ve Rick ile Ilsa’nın arasında yeniden belirir. Neticede bazı melodiler, insanların unutmaya çalıştığı şeyleri herkesten önce hatırlar.

Müzik, filmin o siyah beyaz dünyasında görüntüler kadar güçlü bir anlatı aracına dönüşür. Sam’in piyanosundan yükselen melodiler, Casablanca‘nın renkleri olur. Rick’in kafesindeki gürültünün arasından yükselen As Time Goes By, adeta mekânın havasını değiştirir. Bu şarkı yalnızca Rick ve Ilsa’nın şarkısı değil, zaman ne kadar geçerse geçsin bazı duyguların yerinde kaldığını hatırlatan bir ezgidir. Rick’in Ilsa’yı yeniden gördüğünde söylediği “Dünyadaki bütün barlardan benimkine gelmek zorundaydın.” sözü de geçmişin bazen insanın hiç beklemediği bir anda karşısına çıkabileceğini hatırlatır. Film bittiğinde geriye yalnızca hikâyesi değil, insanın diline dolanan o şarkı da kalır.

Birbirini Sevmek; Birbirine Ait Olmak Demek Değildir
Rick ve Ilsa’nın hikâyesi bir aşk üçgeni olarak görülse de hiçbir zaman yalnızca buna indirgenemez. Ilsa, Rick ile tanıştığında eşi Victor’un öldüğünü düşünmekte, bir yandan da savaşın ortasında hayatına devam etmeye çalışmaktadır. Onca acı ve kayıpla dolu bir savaşın ortasında, hayatın ona sunduğu daracık alanda yeniden sevmeye başlar. Rick’e duyduğu sevgi tamamen gerçektir; Paris’te yaşadıkları da öyle. Fakat Victor’un hayatta olduğunu öğrenmesiyle gönlü bir ikileme düşer: geçmişte Victor’a duyduğu aşk ve bugün taşıdığı sorumluluk. Birini sevmiş olmak, başka birini sevemeyeceği anlamına gelmez. Bir aşkın gerçekliği de diğerinin varlığıyla ortadan kalkmaz.

Ilsa’nın Rick ile kalmak istemesi, Victor’a duyduğu sevgiyi geçersiz kılmaz. Çünkü mesele hiçbir zaman iki erkekten birini seçmek değildir. Ilsa’nın hikâyesi, savaşın insanlardan aldığı seçim özgürlüğüyle, sevgi ve bağlılığın her zaman aynı şeyi ifade etmemesiyle ilgilidir. Rick de bunu anlar. Ilsa ile yaşadıklarının gerçekliğini, onun kendisini gerçekten sevmiş olduğunu bilir. Ancak bencilce davranmaz; yalnızca kendi aşkını gözeterek karar vermez. Çünkü bazen bir insanın hayatındaki yerinizi bilmek, onun hayatında kalmanız gerektiği anlamına gelmez.

Havaalanındaki son sahnede Rick, Ilsa’yı Victor ile birlikte gönderir. Onu yanında tutabilecek bir fırsatı varken vazgeçer; çünkü Victor’un mücadelesinin ve Ilsa ile arasındaki bağın da bir anlamı olduğunun farkındadır. Bu karar, Rick’in Ilsa’yı daha az sevdiğini göstermez. Aksine, Rick onu kendi yanında tutmak yerine, ait olduğu hayata dönmesine izin verecek kadar sevmektedir. Sevgiyle sahip olmayı birbirine karıştırmaz. Bütün bunların arasında Ilsa’ya söylediği “Paris daima bizim olacak.” sözü de geçmişte yaşadıkları aşkı silmek yerine, onu ikisinin de hafızasında saklı tutmanın bir yoludur. Bazen birini sevmek, onun sizinle kalmasını istemekten daha fazlasını gerektirir. Rick’in vedası da tam burada anlam kazanır.
As Time Goes By
Casablanca‘nın finali, büyük bir aşk hikâyesinden beklediğimiz sonu sunmaz. Rick ve Ilsa birlikte gitmez; Paris’e dönmez, geçmişlerini yeniden kurmazlar. Uçağın sislerin arasından yükselişiyle bir hikâye kapanırken geride başka bir başlangıcın ihtimali kalır. Rick’in Ilsa’ya veda ettikten sonra Louis Renault ile birlikte yürüdüğü sahnede söylediği o meşhur cümle, filmin sonuna beklenmedik bir hafiflik bırakır: “Louis, bence bu güzel bir dostluğun başlangıcı.” Belki de bu yüzden hikâye, bir vedanın ardından bile bütünüyle umutsuzlukla bitmez.

Kasımlar Casablanca‘dır, her şeyin sona erdiğini anlatırken hayatın devam ettiğini unutturmaz. Sis dağılır, uçak kalkar, şarkı biter; ama zaman geçmeye devam eder. Bir zamanlar yaşanmış şeylerin değeri, onları sonsuza dek yanımızda tutabilmemizle belirlenmez. Buruk bir anı, yarım bir cümle, yıllar sonra duyulan bir şarkı, hatta yaşanamamış bir aşkın hatırası bile yeterlidir bazen.
As Time Goes By… Zaman geçer, şehirler değişir, insanlar bile bazen birbirinden uzaklaşır. Yine de bazı melodiler, bazı bakışlar ve bazı vedalar aynı yerde kalır. Bir kasım akşamı Casablanca‘yı yeniden izlerken insanın aklında tek bir şey belirir: Her hikâye birlikte kalmakla bitmez. Bazıları, güzel bir vedanın ardından başlamayı bekler, bazen en mutlu sonlar da henüz başlamamış olanlardır.

Fin
