Dogtooth: Platon’un Mağarası

Bundan yaklaşık 2.400 yıl önce Platon, diğer adıyla Eflatun, bizlere Devlet adlı eserinde mağaraya zincirlenmiş insanların hikâyesini anlattı. Duvarın arkasında yanan bir ateşin önünden geçen nesnelerin gölgelerini izleyen bu insanlar, gölgeleri “tek gerçeklik” sanıyorlardı. Çünkü gerçek sandıkları gölgeleri hiç sorgulamamış, etraflarına bakma gereği duymamışlardı. Oysa ki kafalarını arkaya çevirseler, mağaranın içine sızan gün ışığını fark edecekler ve dış dünyayı merak etmeye başlayacaklardı. Yorgos Lanthimos yönetmenliğindeki Dogtooth filminde ise bu mağara, yüksek duvarlarla çevrili bahçeli ev; gölgeleri yaratanlar ise ebeveynlerdir.

Table of Contents

Aile İçi Mağara Alegorisi

Dogtooth, gerçekliğin aile tarafından nasıl manipüle edilebileceğine dair dehşet verici bir deney hissiyatı vermekte. Çocuklar, kedilerin canavarlar olduğuna, uçakların oyuncak olduğuna ve “deniz”in yalnızca sarı bir koltuk olduğuna inandırılmışlar. Onlar için dış dünya, ebeveynlerinin dikte ettiği ve ateşin önünde kuklalar oynatarak yansıttığı bir gölge oyunundan başkası değil. Dış dünyayı hiç görmedikleri için, kendilerine dayatılan bu çarpıtılmış evren, onların tartışılmaz tek hakikati halinde.

Peki bu durum, aile içinde bize öğretilenlerle nasıl bir paralellik taşıyor?

Dilin ve Tanımların Gücü: Filmde ebeveynlerin, kelimelerin anlamlarını değiştirmesi çocukların dünyayı algılama biçimini kısıtlamakta. Bizim hayatımızda da durum benzerdir: Bir olayın “ayıp”, “günah”, “başarı” veya “mutluluk” olarak tanımlanması, o kavramlara atfettiğimiz anlamı çocukluktan itibaren sabitleştirir. Ailenin terminolojisi, zihnimizin sözlüğü haline gelir. Olaylara verdiğimiz tepkiler veya tatmin olma duygumuz bile ailemizin bizi yetiştirme biçimiyle şekillenir.

Çocukken bizlere söylenen ‘Tanımadığın kimsenin verdiği yiyecekleri yeme, insanlara güvenme’ cümlesi, aslında bir koruma kalkanı gibi sunulsa da, yetişkinlikte bir ‘sosyal anksiyete’ veya ‘paranoya’ kaynağına dönüşebilir. Bu durum, bireyin kariyerinde iş birliği yapmaktan kaçınmasına veya ikili ilişkilerde sürekli bir açık aramasına neden olan bir ‘zihinsel mağara’ inşa eder.

Korkunun Manipülasyon Aracı Olması: Dogtooth’ta çocuklar dış dünyaya karşı büyük bir korkuyla büyütülür. Gerçek dünya tehlikeli, ev ise güvenlidir. Ailelerimiz tarafından bize aşılanan “yabancı korkusu” veya “başarısızlık kaygısı” da aslında bizi kendi sınırlarımız içinde tutan birer “görünmez zincir” işlevi görür.

Örneğin, çocukken sürekli ‘Eğer şu mesleği seçersen aç kalırsın’ nağmeleri duymamız, bizlere dış dünyayı ‘açlık ve sefalet mağarası’ olarak tanımlatır. Kendi tutkularımızı değil, ailenin ‘korku kaynaklı güvenlik’ tanımını bir hayat planı olarak benimser ve sürekli olarak kıtlık bilinci içinde yaşamaya başlarız.

Gölgelerin “Gerçek” Kabul Edilmesi: Mağaradaki insanlar başka bir şey görmedikleri için kendilerince özgürdür; çünkü neyin eksik olduğunu bilmezler. Bizler de ailemizin inşa ettiği dünya görüşünü, hayatımızın bir döneminde sorgulamaya başlayana dek “tek ve en doğru gerçek” sanıyoruz. Zamanla ne kadar kendi yolumuzu bulmaya çalışsak da (ki bu yola girenler toplumda çok az bir kesimi oluşturmakta) tüm bunlardan kopmak tamamen mümkün değildir.

Dogtooth, bizi “özgür irade” dediğimiz kavramın ne kadarının bize ait olduğunu sorgulamaya iten sert ve uçuk bir ayna. Çocukken bize öğretilen ahlak anlayışı, ilişkileri yürütme biçimimiz, hatta “mutlu bir hayat” tanımımızın ne kadarı bizim tercihimiz?

Farkında olmadan, ailemizin mağarasından getirdiğimiz tabularla kendi hayatımızın sınırlarını çiziyoruz.

Ancak elbette ki, aileyi sadece bir ‘mağara kurucusu’ olarak tanımlamak eksik kalacaktır. Aile, aynı zamanda dış dünyanın sertliğine karşı bir ön simülasyon, bireyin hayatta kalması için ihtiyaç duyduğu temel değerleri ve etik çerçeveyi inşa eden bir ‘ilk okul’ işlevi görür.

Platon’un mağarasında ateş, illüzyonlar yaratsa da aynı zamanda soğuktan korunmayı da sağlar. Dolayısıyla, aileden gelen her öğreti bir ‘zincir’ değildir; bazıları bireyin dünyayı anlamlandırması ve kendini koruması için ihtiyaç duyduğu ‘pusula’ görevini görür. Asıl mesele, ailenin sunduğu bu pusulanın, bireyin kendi hayatını çizmesine olanak tanıyıp tanımadığıdır. Mutlak özgürlük hiçbir zaman gerçek olamayacağı gibi, mutlak özgür iradenin de gerçek olması mümkün değildir.

Mağaradan Çıkmanın Bedeli

Platon, mağaradan çıkan kişinin güneş ışığıyla karşılaştığında gözlerinin kamaşacağını ve acı çekeceğini söyler. Dogtooth’ta karakterlerden biri, o yüksek duvarların ardına dair şüphe beslediğinde ve gerçek dünyayı arzuladığında aslında büyük bir yıkımı da göze almak zorundadır.

Ailemizin kurduğu bu mağaradan çıkmak; inançlarımızı, tabularımızı ve güvenli limanlarımızı sorgulamayı gerektirir. Bu süreç sancılıdır çünkü “bildiğimiz dünyayı” kaybetmek, konfor alanımızdan çıkmak, aslında kim olduğumuzu yeniden tanımlama zorunluluğunu ve büyük bir arayışı getirir.

Dogtooth, bu yönüyle sadece rahatsız edici bir aile draması değil; kontrolün, baskının ve aile manipülasyonunun zihnimizi nasıl şekillendirdiğine dair bir uyarı fişeği. Hepimizin içinde, çocukluktan kalma o mağaranın duvarlarına yansıyan bazı “gölgeler” var.

Soru şu: O gölgelerin kaynağı olan ateşin sönmesine izin verip, kendi gerçekliğimizi görmeye hazır mıyız? Yoksa mağaranın karanlığı, kendi yolumuzu çizmekten daha mı güvenli geliyor?