Atatürk’ün hayatta geçirdiği son 10 Kasım’dan, bir yıl sonra tüm ülkeyi yasa boğacak o son sabahın eşiğine… Dönemin gazetelerinde saklı kalan o iki tarihî gün, bize zamanın akışını ve bir liderin vedasız yarınlarını anlatıyor.
11 Kasım 1937 tarihli Son Posta gazetesinin ilk sayfasında, bugün okuduğumuzda bizi derin bir sessizliğe ve meraka sürükleyen bir haber göze çarpar. “Başvekilin ziyafeti” başlığıyla verilen bu haberde, Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk’ün bir önceki akşam Başbakan Celâl Bayar’ın evinde düzenlenen davete katıldığı bildirilmektedir.
Haberin yayımlandığı tarih 11 Kasım’dır. Ancak o canlı buluşmanın gerçekleştiği gün, tam olarak 10 Kasım 1937’dir.
Bugün Türkiye’de her yaştan insanın kalbinde yas ve anma günüyle özdeşleşen bu tarih, o gün henüz takvimdeki diğer günlerden farksızdır. Atatürk hayattadır. Cumhuriyet, kuruluşunun on dördüncü yılını geride bırakmış, yeni hükümet programı açıklanmıştır. Ülkenin iktisadi meseleleri, yapılacak yatırımlar ve geleceğe yönelik çalışmalar basının asıl gündemini oluşturmaktadır.
Geleceğe Bakan Bir Gün: Atatürk’ün Yaşadığı Son 10 Kasım
110 Kasım 1937 tarihli Yeni Asır gazetesinin ilk sayfasında, Atatürk’ün Doğu Anadolu seyahatinin hazırlıkları duyurulmaktadır. Başbakan Celâl Bayar ile İçişleri Bakanı Şükrü Kaya ve Bayındırlık Bakanı Ali Çetinkaya’nın da bu yolculuğa katılması planlanmaktadır. Gazete, Atatürk’ün bölgede yapacağı incelemelere ve yeni hükümetin çalışmalarına geniş yer ayırmıştır.
Aynı günün Cumhuriyet gazetesi ise Celâl Bayar hükümetinin programını ele almaktadır. Devlet yönetiminin planlanması, ekonomik kalkınma hamleleri, sulama projeleri ve ülkenin karşı karşıya bulunduğu meseleler ilk sayfada tartışılmaktadır.
O günlerde gazetelerin üzerinde durduğu ve kamuoyuna aktardığı gelişmeler bunlardır. Henüz hiç kimse, 10 Kasım’ın yalnızca bir yıl sonra bütün bu umutlu ve hareketli haberlerden farklı bir anlam kazanacağını bilmemektedir.
Cumhuriyet’in kuruluşundan itibaren önemli bir dönüşüm geçiren Ankara, devlet yönetiminin merkezi olarak büyümeye devam etmektedir. Şehrin bu yıllardaki değişimi, Bozkırda Bir Başkent: Cumhuriyet’in Ankara’sı başlıklı yazıda da ele alındığı üzere, yalnızca yeni kamu binalarından ibaret değildir. Başkentte alınan kararlar, ülkenin farklı bölgelerinde yürütülecek çalışmaların yönünü de belirlemektedir.
Atatürk’ün hayatta geçirdiği o son 10 Kasım’a ilişkin en dikkat çekici kayıtlardan biri ise ertesi günün gazetelerinde karşımıza çıkar.
10 Kasım akşamı Başbakan Celâl Bayar, evinde hükümet üyelerinin katıldığı bir davet vermiştir. Atatürk de bu buluşmada yer almıştır. Toplantı yalnızca Son Posta gazetesinde değil, dönemin Anadolu gazetesinin 11 Kasım tarihli nüshasında da haberleştirilmiştir.
Bu günlere ilişkin önemli belgelerden biri de Atatürk’ün yeni hükümet programı hakkındaki değerlendirmesidir. 11 Kasım 1937 tarihli Ulus ve Haber gazetelerinde aktarılan açıklama, Atatürk Araştırma Merkezi tarafından yayımlanan Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri adlı eserin üçüncü cildinde de yer almaktadır.
Atatürk, Celâl Bayar’a şöyle seslenir:
“Millete yepyeni bir program bildirdiniz. Bu program, benim millete vadettiğim hususlardır.”
Konuşmasının devamında, hükümetin vaatlerinin uygulanmasını milletle birlikte takip edeceğini belirtmiş ve programın fiilî sonuçlarını görmek istediğini vurgulamıştır.
Açıklama resmî derlemede 11 Kasım 1937 tarihiyle kaydedilmiştir. Ancak dönemin gazete haberleri, söz konusu konuşmanın 10 Kasım akşamı Celâl Bayar’ın evinde düzenlenen davette yapıldığını göstermektedir.
Bu sözlerde bir veda düşüncesinden çok, geleceğe, yapılacak işlere ve Cumhuriyet’in yarınlarına yönelik güçlü bir inanç ve beklenti görülmektedir. Nitekim bu buluşmadan yalnızca iki gün sonra, 12 Kasım 1937’de Atatürk ve beraberindeki heyet Ankara’dan ayrılarak Anadolu yollarına düşmüştür. Sivas, Malatya, Diyarbakır ve Elazığ’ı kapsayan yoğun bir seyahate çıkmıştır.
1937’nin 10 Kasım’ı böyle geçmiştir: Bir akşam yemeği, ülkenin geleceğine dair planlar ve iki gün sonra başlayacak bir Anadolu seyahatinin hazırlıkları…
Henüz bir ölüm yıl dönümü değildir.
Bir Yıl Sonra: Dolmabahçe’de Zamanın Durduğu An
Aradan yaklaşık bir yıl geçtiğinde gazetelerdeki haberlerin tonu ve konusu bütünüyle değişmeye başlar. 1938 sonbaharında Atatürk’ün sağlık durumu giderek ağırlaşmaktadır.
Doktorların tuttuğu günlük takip kayıtlarına göre Atatürk, 27 Ekim 1938’de Başbakan Celâl Bayar ile kırk dakika görüşmüş, Cumhuriyet Bayramı dolayısıyla hazırlanan konuşma metni üzerinde düzeltmeler yapmış ve metnin bir bölümünü yazdırmıştır. 1937’nin 10 Kasım akşamında hükümet programını görüşen iki isim, yaklaşık bir yıl sonra Dolmabahçe’de yeniden bir araya gelmiştir. Ancak bu kez şartlar tamamen farklıdır.
8 Kasım 1938’de Atatürk yeniden ağır komaya girer. 9 Kasım’da yayımlanan sağlık tebliğleri, durumun ciddiyetini bütün ülkeye duyurur. Nitekim 10 Kasım tarihli Anadolu gazetesinin ilk sayfasında da önceki gün yayımlanan sağlık tebliğleri bulunmaktadır.
Ancak aynı gün, Atatürk’ün vefatından sonra yayımlanan gazetelerde artık çok daha acı bir haber vardır.
10 Kasım 1938.
Akşam gazetesinin ilk sayfasında o kara haber yer alır: “Bütün memleket matem içinde.” Gazete, Atatürk’ün o sabah saat 09.05’te hayatını kaybettiğini duyurmaktadır.
O sabah Dolmabahçe’de yaşananların en yalın ve sarsıcı kaydı ise doktorların hazırladığı belgelerdedir. 10 Kasım sabahı saat 08.30’da Atatürk’e 500 cc serum verildiği belirtilen belgenin, saat 09.05’e karşılık gelen bölümünde yalnızca iki kelimelik bir ifade yer alır:
“Vefat etmişlerdir.”
Kaynak: Murat Bardakçı, “Atatürk’ün Şimdiye Kadar Yayınlanmamış Tedavi ve Vefat Kayıtları”, Habertürk, 10 Kasım 2022.
Bir insanın hayatının sona erişini bildiren, ne bir tören ne de bir hitap barındıran, yalnızca görevin gerektirdiği o en sade, en acı iki kelime…
1937’nin gazete sayfalarında gelecek günlere ilişkin planlar, hükümet programları ve Anadolu seyahatleri vardır. 1938’in aynı gününde ise sağlık raporları, ölüm haberleri ve derin bir yas…
Geçmişte yaşayan insanlar, içinde bulundukları günlerin sonradan nasıl hatırlanacağını bilmezler. Gazeteciler haberlerini, doktorlar kayıtlarını kendi zamanlarının şartları içinde hazırlar. Aradan yıllar geçince aynı satırlar, o gün kimsenin öngörmediği anlamlar kazanır.
Atatürk’ün 1937’de Celâl Bayar’a söylediği o inanç dolu sözlerin, yalnızca bir yıl sonra nasıl bir hüzünle okunacağını o günlerde kimse bilemezdi.
Atatürk’ün ölümünün üzerinden uzun yıllar geçti. 10 Kasım denildiğinde hepimizin aklına ilk olarak saat 09.05, Dolmabahçe, gazete manşetleri ve yas tutan insanlar gelir. Bunların hepsi tarihimizin ve ortak hafızamızın bir parçasıdır.
Ama 1937’nin 10 Kasım’ında da Atatürk vardır. Bir akşam yemeğinde devlet meselelerini görüşen, iki gün sonra çıkacağı seyahate hazırlanan ve Cumhuriyet’in geleceği için çalışmalarını sürdüren Atatürk…
Belki de onu gerçekten anlamanın yolu, yalnızca hayata gözlerini yumduğu o son sabaha değil, o sabahtan önce inançla, umutla ve büyük bir adanmışlıkla yaşadığı günlere de bakmaktır.
Kaynakça
Dönemin gazeteleriYeni Asır, 10 Kasım 1937, s. 1.
Cumhuriyet, 10 Kasım 1937, s. 1.
Son Posta, 11 Kasım 1937, s. 1.
Anadolu, 11 Kasım 1937, s. 3.
Ulus, 11 Kasım 1937, s. 1.
Haber, 11 Kasım 1937, s. 1 ve 8.
Anadolu, 10 Kasım 1938, s. 1 (sağlık tebliğleri).
Akşam, 10 Kasım 1938, s. 1.
Haber, 10 Kasım 1938, s. 1.
Cumhuriyet, 11 Kasım 1938, s. 1.
Resmî yayınlar ve diğer kaynaklar
- Atatürk Araştırma Merkezi. Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, Cilt III (1925–1938). Ankara, 2024, s. 259.
- T.C. Millî Savunma Bakanlığı. “Atatürk’ün Yurt Gezileri” ve “Atatürk’ün Vefatı”.
- Türkiye Büyük Millet Meclisi. Cumhurbaşkanlığı seçimlerine ilişkin resmî yayınlar.
- Bardakçı, Murat. “Atatürk’ün Şimdiye Kadar Yayınlanmamış Tedavi ve Vefat Kayıtları.” Habertürk, 10 Kasım 2022.
- SALT Araştırma. Ahmet Ege Demiroğlu Koleksiyonu, Anadolu gazetesi, 10 Kasım 1938.
