Kültürün Küçük Arşivleri Olan Biletleri Neden Saklarız?

Bir konser bileti, eski bir kartpostal, kitap arasında unutulmuş kurumuş bir çiçek… Maddi değeri olmayan bazı nesneleri yıllarca saklarız. Çünkü insan yalnızca hatırlamak istemez; bazen hatıralarına dokunmak da ister.

Bazı çekmeceler vardır; içlerinde aslında hiçbir işe yaramayan şeyler saklarız.

Tarihi geçmiş bir konser bileti, artık binilemeyecek bir trenin bileti, yıllar önce gezilmiş bir müzenin giriş kâğıdı, köşeleri kıvrılmış bir kartpostal, kitap arasında kurumuş bir çiçek, nereden geldiğini ilk bakışta hatırlayamadığımız küçük bir kâğıt parçası…

Atmaya elimiz gitmez.

Oysa bir tren bileti, yolculuk sona erdiği anda işlevini kaybetmiştir. Konser bileti, kapıdan geçtikten sonra artık gerekli değildir. Bir müze bileti, çıkış kapısından sonra üzerinde tarih ve birkaç rakam bulunan küçük bir kâğıttan ibarettir.

Öyleyse neden saklarız?

Çünkü hatıralar soyuttur; insan bazen onlara dokunabilmek ister.

Bir konser biletine yıllar sonra baktığımızda aslında o küçük kartonu görmeyiz. O akşamı hatırlarız. Yanımızdaki insanı, çalan şarkıyı, salonun ışıklarını, belki eve dönerken konuştuğumuz şeyleri… Eski bir tren bileti ise bizi kalkış ve varış istasyonlarından çok, o yolculuktaki hâlimize götürür.

Nesne aynı kalmıştır.

Değişen bizizdir.

Bu yüzden bazı küçük eşyalar zaman geçtikçe maddi değerlerini tamamen kaybederken başka bir değer kazanmaya başlar. Başkası için çöpten farksız olan bir kâğıt parçası, sahibi için yıllar önce yaşanmış bir günün elde kalan tek fiziksel tanığı olabilir. Aslında farkında olmadan hepimiz küçük arşivler kuruyoruz.

Devletlerin arşivleri, müzelerin depoları, kütüphanelerin koleksiyonları varsa insanların da çekmeceleri, kutuları ve kitap araları var. Bizim sakladıklarımız büyük savaşların, antlaşmaların ya da siyasi kararların belgeleri olmayabilir. Onlar çok daha küçük bir tarihin kaydını tutar: kendi hayatımızın.

Bir tiyatro programı hangi oyunu izlediğimizi, eski bir ulaşım kartı bir zamanlar hangi şehirde dolaştığımızı, kitap arasında saklanan çiçek hayatımızın belli bir anında kimin yanımızda olduğunu hatırlatabilir.

Fakat bu nesneler yalnızca kişisel hikâyeler anlatmaz.

Eski bir sinema biletini düşünelim. Üzerinde filmin veya salonun adı, tarih, seans saati ve ücret vardır. Belki o sinema bugün artık yoktur. Belki bulunduğu binanın yerinde bambaşka bir yapı yükseliyordur. Yine de küçücük bir bilet, bir zamanlar orada bir sinema bulunduğunu ve insanların o salonda film izlediğini anlatmaya devam eder.

Bir kartpostal da yalnızca iki insan arasındaki birkaç cümleden ibaret değildir. Üzerindeki şehir görüntüsü değişmiş bir meydanı, yıkılmış bir binayı veya artık başka türlü görünen bir sahili gösterebilir. Arkasındaki birkaç satır ise insanların birbirlerine nasıl seslendiğini, hangi kelimeleri kullandığını, hatta bazen gündelik hayatın küçücük ayrıntılarını bugüne taşıyabilir.

Kişisel hatıra böylece farkında olmadan kültürel hafızanın bir parçasına dönüşür.

Zaten tarih her zaman büyük belgelerin arasında yaşamaz. Bazen bir kartpostalın arkasındaki iki cümlede, bir fotoğrafın kenarına düşülmüş tarihte veya yıllarca bir kitabın arasında unutulmuş küçük bir kâğıtta saklanır.

Bugün ise geçmişimizle kurduğumuz bu fiziksel ilişkinin yavaş yavaş değiştiği bir dönemdeyiz.

Konser biletlerimiz telefon ekranında. Uçağa dijital biniş kartlarıyla geçiyoruz. Fotoğraflarımız albümlerde değil, telefonlarda ve bulut depolarda. Bir şehirden kartpostal göndermek yerine birkaç saniye içinde fotoğrafını paylaşıyoruz.

Üstelik hiç olmadığı kadar çok şey kaydediyoruz.

Bir seyahatten yüzlerce fotoğrafla dönüyor, bir konserin dakikalarca videosunu çekiyor, hoşumuza giden bir görüntünün ekran görüntüsünü

Ama burada küçük bir çelişki var:

Bu kadar çok şey kaydederken gerçekten daha çok mu hatırlıyoruz?

Eski bir kutudan çıkan on fotoğraf bazen bize yıllar öncesini bütün ayrıntılarıyla hatırlatabilirken telefonumuzdaki on binlerce görüntünün arasında aylarca geriye gitmiyoruz. Bir zamanlar özenle albümlere yerleştirdiğimiz fotoğrafların yerini, çoğunun varlığını bile unuttuğumuz dijital dosyalar aldı.

Üstelik fiziksel bir hatıranın kendine özgü bir yaşlanma biçimi vardır. Fotoğrafın rengi solar. Biletin kâğıdı sararır. Kartpostalın köşesi kıvrılır. Kitabın arasındaki çiçek kurur.

Zaman yalnızca bizim üzerimizden değil, sakladığımız şeylerin üzerinden de geçer.

Dijital hatıralarımız ise başka türlü kayboluyor. Değiştirilen telefonlarda, unutulan hesaplarda, kapanan uygulamalarda veya binlerce dosyanın arasında sessizce görünmez hâle geliyorlar.

Belki yıllar sonra bugünün insanını araştıranlar için büyük arşivlerden çok eski telefonlar, sosyal medya hesapları ve dijital depolar önemli olacak. Fakat bizim için daha basit bir soru var:

Yıllar sonra geçmişimize dokunmak istediğimizde elimizde ne kalacak?

Belki de bu yüzden çekmecenin dibindeki eski bileti hemen atmamak gerekir.

Çünkü o kâğıdın artık bir konsere sokmak, bir trene bindirmek ya da bir kapıdan geçirmek gibi hiçbir işlevi yoktur.

Ama üzerinde yazmayan bir şeyi hâlâ saklar:

Bir zamanlar orada olduğumuzu.

Kaynakça

Assmann, Jan. Kültürel Bellek: Eski Yüksek Kültürlerde Yazı, Hatırlama ve Politik Kimlik. Çev. Ayşe Tekin. İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2001.

Benjamin, Walter. Pasajlar. Çev. Ahmet Cemal. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.

Halbwachs, Maurice. Kolektif Hafıza. Çev. Banu Barış. Ankara: Heretik Yayınları, 2018.

Nora, Pierre. Hafıza Mekânları. Çev. Mehmet Emin Özcan. Ankara: Dost Kitabevi Yayınları, 2006.

Öztürkmen, Arzu. “Sözlü Tarihin Poetikası: Anlatı ve Gösterim.” Millî Folklor, S. 37, 1998.

Connerton, Paul. Toplumlar Nasıl Anımsar? Çev. Alâeddin Şenel. İstanbul: Ayrıntı Yayınları.