Giriş
Ori Mag. için hazırladığımız bu makalemizde, günümüzün en dikkat çekici ve önemli Uluslararası İlişkiler teorilerinden biri olan konstrüktivizmi, konuya uzak olanların bile rahatlıkla anlayabileceği bir sadelikle ele alacağız.
Günümüz dünyasının siyaseti, devletlerin eskisi gibi ekonomik büyüklük veya silah gücüyle ölçülmesinden uzak bir noktada yer almaktadır. Artık devletlerin siyaseti, kendilerini nasıl gördükleri ve devletler arası ilişkilerinde hangi anlamlar üzerinden hareket ettiklerini yorumlanmaya başlandığı bir dönemdeyiz. Bizi, bu düşünceye iten ve devletleri eskisinden farklı şekilde, ilişkileri üzerinden yorumlamamızı sağlayan Uluslararası İlişkiler teorisinin adı Konstrüktivizm (Constructivism)‘dir.
Bugün dünya siyaseti, yalnızca ekonomik büyüklük veya askeri kapasite üzerinden açıklanmamaktadır. Devletlerin kendilerini nasıl gördükleri, diğer aktörleri nasıl anlamlandırdıkları ve ilişkilerini, hangi değerler, kimlikler ya da algılar üzerinden kurdukları giderek daha belirleyici hale gelmiştir. İşte bizi bu düşünce zeminine çeken ve devlet davranışlarını “anlamlar, kimlikler ve sosyal ilişkiler” üzerinden yorumlamamızı sağlayan yaklaşımın adına konstrüktivizm denmektedir.
Bu yazıda, konstrüktivizmin temel hatlarını, tarihsel arka planını, varsayımlarını, güncel örneklerini ve eleştirilerini ele alarak, bu bakış açısının neden günümüz dünyasında anlaşılmaya değer olduğunu açıklamaya çalışacağız.
Kavramın Kısa Tanımı
Konstrüktivizm yaklaşımına göre, devletlerin davranışlarının belirlenmesi kapsamında sadece güç ve anarşinin kullanılması yetersizdir. Bu kavramlara ek olarak sosyal faktörler, değerler, paylaşılan anlamlar ve normlar da önemli derecede etkiye sahiptir. Konstrüktivist teorisyenlerin özellikle çıkar ile kimlik arasındaki ilişkiyi incelemeleri ve fikirlerin çıkarları ne denli etkilediğini araştırmaları, kimlik kavramının bu teoride oldukça önemli bir yer tutmasını sağlamıştır.
Bu teori, uluslararası sistemde anarşi gibi yapıları doğa yasası olarak görmeyi reddeder. Bunun yerine, devletlerin bu yapıları nasıl algıladığı ve ona nasıl anlam yüklediğine odaklanır. Yine bu teoride çıkar kavramı kimlik ve normlardan ayrık bir yapıda düşünülmemektedir. Devletler, “Ben kimim?”, “Diğer devletleri nasıl görüyorum?” gibi sorularla şekillenen bir özne olarak değerlendirilir ve bu öznel yapı, uluslararası eylemlerinin yönünü belirler.
Kısacası konstrüktivizmin çok güçlü bir iddiası vardır: Uluslararası ilişkiler yalnızca güç dengesi ya da rasyonel çıkar hesaplarıyla işleyen bir mekanizma değildir. İnsanların ve devletlerin birbirlerine yüklediği anlamlar, ortak değerler ve kimlik algıları da bu mekanizmayı kurar ve dönüştürür. Yani insanın bilinç ve farkındalığını dünya politikasında önemli bir konuma almaktadır.
Tarihsel Arka Plan
Kavramın tarihsel arka planına bakıldığında, konstrüktivizm ilk kez sosyoloji alanında ortaya çıkmıştır. Daha sonra, Nicholas Onuf’un “A World of Our Making: Rules and Rule in Social Theory and International Relations” ve Friedrich Kratochwill’in “Rules, Normsand Decisions” eserleriyle kavram uluslararası ilişkiler içinde değerlendirilmiştir.
Uluslararası İlişkiler içerisinde Konstrüktivizm ile özdeşleşen Alexander Wendt ise bu teorinin temel eserlerinden sayılan “Anarchy is What States Make of it: The Social Construction of Power Politics” başlıklı makalesini 1992 yılında yayımlamıştır. Tüm bunların yanında Ruggieve Richard Ashley, bu teorinin gelişimine önemli katlılarda bulunmuştur.
Peki bu kavram bizim karşımıza ilk kez nasıl çıktı? Soğuk Savaş sona erdiğinde, uluslararası ilişkiler disiplininin hala iki hakimi vardı: Realist ve Liberal teoriler (Rasyonalist teoriler). Ancak bu teoriler, Soğuk Savaş döneminin biteceğini öngöremedikleri gibi, devletlerarası gruplaşmanın da aralıksız şekilde devam edeceklerini iddia etmeye devam etmişlerdi. Böylece, kimileri bakımından o dönemin küresel değişimlerini açıklamada ve takip etmede son derece başarısız oldukları düşünülmeye başlanmıştı. Bu rasyonalist teorilerin, devletlerin yalnızca güç ve egemenlik çıkarlarına odaklanması sonrası karşılaştıkları başarısızlık, fikir ve normlara önem veren konstrüktivizmin uluslararası ilişkiler disiplininde etkili olmaya başlamasının önünü açmıştır. Ayrıca ortaya, uluslararası ilişkilerde belirli sistemlerin değişmez olmadığının ortaya çıktığı da görülmüştür.
Uluslararası ilişkiler içerisinde Konstrüktivizm nispeten yeni teoriler arasında sayılmaktadır. Günümüzde ise tek bir konstrüktivist bakış açısından bahsetmek mümkün değildir. Sebebi ise konstrüktivistlerin yaklaşım açılarının farklılıklarıdır. Fakat yine de bu teori uluslararası ilişkiler alanında önemli sayılacak derecede yer tutmaktadır.
Temel Varsayımları
Öncelikle belirtilmelidir ki konstrüktivizm, rasyonalist teorilerden farklı olarak uluslararası sistemdeki anarşi, düşmanlık veya egemenlik gibi kavramların zorunlu olmadığını savunur. Bu yaklaşım, diğer teorilerin “verili” kabul ettiği birçok olgunun aslında insan eliyle sosyal olarak inşa edildiğini vurgular.
Bunun yanında, konstrüktivizmin merkezi varsayımları şu şekildedir:
Konstrüktivizm fikirlere önem vermektedir. Uluslararası ilişkilerin yalnızca maddi çıkarlar tarafından değil; değerler, inançlar, kültürler ve normlar gibi düşünsel faktörler tarafından şekillendirildiğini savunur. Yani gerçeklik ve anlam, tek bir öznenin zihninden değil, sosyal etkileşim ve paylaşılan anlayışlardan doğar. Dolayısıyla iletişim, söylem ve sosyal pratikler, aktörlerin birbirini nasıl gördüğünü ve nasıl davranacağını belirleyen temel süreçlerdir.
Kimlik ve çıkarlar birbirine bağlıdır. Devletlerin sabit ve değişmez çıkarları yoktur. Çıkarlarını, diğer aktörlerle girdikleri etkileşimler sonucunda oluşan ve zamanla yeniden şekillenen kimlikleri belirler. Bir devletin kendisini “barışçıl bir aktör” ya da “küresel bir güç” olarak konumlandırması, onun uluslararası arenadaki davranışlarını doğrudan etkiler.
Güncel Örnekler Üzerinden Konstrüktivizm
Bugünün uluslararası ilişkilerinde, devletlerin sadece askerî güç ya da ekonomik kapasiteyle hareket etmediğini; kimlik, algı ve normların da ciddi biçimde etkili olduğunu artık öğrendik. Şimdi konstrüktivist bakış açısından örnekler verecek olursak:
Avrupa Birliği
Konstrüktivizm, Avrupa Birliği’nin genişleme sürecini yalnızca maddi çıkarlar veya rasyonel davranış kalıpları üzerinden değil; aktörlerin benimsedikleri değerler, normatif yönelimler ve sosyal etkileşimler sonucunda ortaya çıkan öğrenme süreçleri temelinde açıklamaya yönelmektedir. Bununla birlikte, maddi çıkarların tamamen dışlanmaması, teorinin Avrupa Birliği örneğini değerlendirirken hem normatif hem de maddi unsurları dikkate alabilmesine olanak tanımakta ve analitik kapasitesini genişletmektedir.
Ortak kültürel öğeler, tarihsel birikim, Avrupa kimliği, demokrasi, hukukun üstünlüğü, insan haklarına saygı ve piyasa ekonomisinin varlığı gibi normatif ilkeler, üye devletlerin genişleme süreçlerine ilişkin tutum ve değerlendirmelerinde önemli bir referans çerçevesi sunmaktadır. Bu değerler, aynı zamanda Birliğin birçok alanda geliştirdiği uygulamalara yön veren esneklik alanlarını da tanımlamaktadır.
Diğer uluslararası ilişkiler teorilerinin Avrupa Birliği’nin oluşumunu ve kurumsal evrimini açıklamada karşılaştığı sınırlılıklar dikkate alındığında, Konstrüktivizmin bu bağlamda daha kapsayıcı ve tutarlı argümanlar sunduğu görülmektedir. Bu nedenle, Birliğin tarihsel gelişimini, kurumsal dönüşümünü, başarılarını ve karşılaştığı sorunları teorik düzeyde analiz etmek için Konstrüktivizmin açıklayıcı bir çerçeve sunduğu değerlendirilebilir.
Türkiye – Bosna Savaşı Örneği
Soğuk Savaş boyunca Türkiye’nin Batı ittifakındaki konumunu Sovyet tehdidi belirlerken, Sovyetler Birliği’nin dağılmasıyla Türkiye’nin yeni dönemde nasıl bir rol üstleneceği hem içeride hem de uluslararası alanda tartışma konusu olmuştur. Bu süreçte Türkiye, dış politikada belirsizlik yaşarken aynı zamanda etnik ayrılıkçılık ve İslamcı hareketlerin güçlenmesi gibi ciddi iç sorunlarla karşı karşıya kalmıştır.
Bosna Savaşı Türkiye için doğrudan bir güvenlik tehdidi oluşturmamasına rağmen Ankara’nın izlediği politika sert güç odaklı değil, kimlik, tarihsel bağlar ve insani duyarlılık gibi “yumuşak politika” unsurları üzerinden şekillenmiştir. Türkiye, İslam Konferansı Örgütü dönem başkanı olarak örgütü acil toplantıya çağırmış, Birleşmiş Milletler’den Sırp saldırılarına karşı önlem talep etmiş ve Balkan Konferansı’na öncülük ederek oldukça aktif bir diplomasi yürütmüştür. Bu politikanın şekillenmesinde, savaşın mağduru olarak görülen Boşnaklarla olan tarihsel ve kültürel bağlar da önemli rol oynamıştır.
1990’lar Türkiye’sinin yoğun iç sorunlarına rağmen dış politikada bu derece aktif davranması realist kuramlarla açıklanamamakta; bu nedenle Türkiye’nin tutumu kimlik ve normlara vurgu yapan konstrüktivist bakış açısıyla daha iyi anlaşılmaktadır. Nitekim Türkiye’nin Bosna ve Kosova politikalarının farklılaşması da bu çerçeveye uyar: Türkiye Kosova’yı bir iç mesele olarak görmüş, Arnavutların bağımsızlık taleplerine mesafeli durmuş ve askeri müdahale çağrılarını başlangıçta desteklememiştir. Bu farklılık, iki bölgeyle kurulan kimliksel ve tarihsel ilişkilerin de farklı olmasından kaynaklanmaktadır. Dolayısıyla Türkiye’nin Bosna ve Kosova politikalarını anlamak, normlar ve kimliklere vurgu yapan konstrüktivist açıklamalarla daha mümkün hale gelmektedir.
Bu örnekler, klasik çıkar-maddi güç odaklı açıklamalardan saparak “kimlikler, normlar ve anlam yüklemeleri” üzerinden devlet davranışlarını çözümlemenin değerini gösteriyor. Çünkü bu teoriye göre bir devletin kendisini nasıl tanımladığı, diğer devletleri nasıl gördüğü ve hangi normlar bağlamında hareket ettiği; onun uluslararası arenadaki duruşunu şekillendiriyor.
Konstrüktivizme Yönelik Eleştiriler
Her teori gibi, konstrüktivizm için de çeşitli eleştiriler mevcuttur. Bu eleştiriler ise şöyledir:
- Kimlik ve Çıkar Etkileşimi: Konstrüktivizm teorisinde, çıkarlar ve kimlik sistematik bir etkileşimin ardından oluşmuştur. Ancak aktörlerin birbirleri ile temas kurmasına neden olan etkileşim öncesi faktörler, konstrüktivistler tarafından görmezden gelinmiş ve devlet motivasyonları hakkında bir şey söylenmemiştir. Aynı zamanda kimlik, norm ve algı gibi kavramlara odaklanan bu teori için, bu kavramların değişimini, etki ve ilişkilerini kesin olarak ölçmenin ve test etmenin zorluğu da eleştirilerden biri olmuştur.
- Genellenebilirlik Sorunu: Teorinin genellenebilir sonuçlar üretme kapasitesi de eleştirilmektedir. Çünkü kimlik, norm ve anlam değişkenleri duruma özel olduğundan her aktöre veya her duruma kolayca uygulanamayacağı öne sürülmektedir.
- Kuramsal Belirsizlik: Bu teoriye kuramsal açından da eleştiriler getirilmiştir. Konstrüktivizm, kurumsal sosyal teori, sembolik etkileşimcilik gibi farklı sosyal bilim yaklaşımlarından beslenmektedir. Bundan dolayı hangi varsayımlarla çalıştığı, sınırlarının ise ne derece net olduğu çoğu zaman sorgulanmaktadır. Bu durum Konstrüktivizme “her olguya uyabilme” esnekliği kazandırmaktadır. Ancak aynı zamanda teorinin açıklayıcılığını ve özgünlüğünü zayıflattığı yönde eleştirilerin de odağı olmaktadır.
- Ampirik Test Edilebilirlik: Başka bir eleştiri ise konstrüktivizmin hiçbir şekilde ampirik bilim ile uyumlu olmadığı yönde olduğu iddiasıdır. Yani eleştirenler bu teorinin test edilebilir olmadığını savunmaktadır.
Sonuç: Neden Bilmeliyiz?
Konstrüktivizmi artıylarıyla eksileriyle bu makalede ele aldık. Bu teoriyi bilmek, günümüz siyasetinde uluslararası siyaseti daha bütünlük içerisinde görmek ve aldıkları farklı kararları anlamlandırmak açısından kritik bir araçtır. Bunun yanı sıra bu teoriyi bilmek bize, değişen sistemlerde devletlerin davranışlarını tahmin edebilme, uluslararası krizlerde yorum yapabilme perspektifi de sunar.
Kısacası konstrüktivizmin bize verdiği mesaj, dünyanın sadece çıkarlar ve güç endeksli olmadığıdır. Böylece bizim sosyal anlamlar, normlar ve kimliklerin uluslararası ilişkilerdeki rolünü kavramamıza destekçi olur. Bu yüzden, modern uluslararası politikaları ve güncel çatışmaları anlamak isteyen herkesin bu teoriyi bilmesi ve anlaması önemlidir.
Yararlanılan Kaynaklar
Konstrüktivizm senin kaleminde o kadar güzelleşmiş ki, her satırını alkışlayasım geldi. Seninle gurur duyuyorum. Bilginle, emeğinle, vizyonunla resmen büyülüyorsun. Work hard, play hard 💛