Zamanın Ötesindeki İnsan: Mustafa Kemal Atatürk

Giriş

10 Kasım sabahı Türkiye’de zaman her yıl aynı yerde durur. Saat dokuzu beş geçe sirenler çalar; ama o ses bir yasın değil, bir bilincin sesidir. O anda bütün şehirler, kasabalar, okullar ve meydanlar aynı anda susar. 1938’de Dolmabahçe Sarayı’nın pencerelerinden yayılan o sessizlik, yalnızca bir dönemin kapanışı değil, düşüncenin ölümsüzlüğe karıştığı andı. Gazetelerin manşetleri o sabah siyah çerçeveler içindeydi; fakat satır aralarında karanlık değil, bir ışık vardı. “En büyük Türk öldü” diyen başlıklar bile aslında “En büyük fikir yaşıyor” anlamına geliyordu.

Atatürk, bir insan olarak aramızdan ayrılmıştı; ama onun bıraktığı düşünsel miras, bilimin ve aklın diline kazınmıştı. O günden sonra her 10 Kasım, yalnızca bir kaybın değil, bir varoluşun yıldönümü oldu. Basın, halk ve aydınlar yıllar boyunca aynı sorunun etrafında döndüler: “Atatürk’ü anmak mı, anlamak mı?” Türkiye bu sorunun cevabını her defasında yeniden verdi düşünerek, sorgulayarak, ilerleyerek.

Bu yazı, 1938’den 1961’e uzanan gazete sayfalarından derlenen bir hafıza atlası niteliğindedir. Ayrıca yazıya başlamadan önce, içimde biriken ve kelimelere sığmayacak kadar yoğun bir duyguyu tarif etmeye çalıştım. Her 10 Kasım’da olduğu gibi bu yıl da kalemim uzun süre kâğıda değmedi. Çünkü bugünü anlatmak, sadece tarih yazmak değil; bir sessizliği, bir düşünceyi, bir milleti anlatmaktır. Bu yüzden sözlerimi, dönemin gazetelerine bıraktım. Onlar hem tanık hem anlatıcı olarak, o günün sesini bugüne taşımayı hâlâ başarıyorlar.

I. Dolmabahçe’nin Sessizliği: 1938

10 Kasım sabahı saat dokuzu beş geçe, Dolmabahçe Sarayı’nın ağır perdeleri arasında bir sessizlik çöktü. İstanbul’un sabah sisi, o gün Boğaz’ın üstünde farklı bir şekilde asılı duruyordu. Radyo yayını kesildi, sirenler çalmaya başladı. Türkiye, bir saniyede bir asır yaşadı. Gazeteler ertesi gün siyah kenarlıklarla çıktı. Başlıklar, tarihin en sade ama en sarsıcı cümleleriyle doluydu:

“En büyük Türk öldü.”
“Milletin Babası ebediyete intikal etti.”
“O, Türk milletine yalnız istiklali değil, düşünmeyi de miras bıraktı.”

Bu başlıklar yalnızca bir ölüm ilanı değildi; bir ulusun aynaya bakış anıydı. O gün Türkiye’de insanlar yalnızca bir liderin kaybını değil, bir fikrin sorumluluğunu hissetti. Cumhuriyet gazetesinin 11 Kasım sayısında yer alan şu satır, belki de en doğru özetiydi:

“Türk milletinin büyüklüğü, onun yetiştirdiği bu adamda cisimleşmiştir. O ölmedi; aklın ve iradenin yaşadığı her yerde o vardır.”

Dolmabahçe Sarayı’nın önünde bir deniz insan toplanmıştı. Kimse yüksek sesle konuşmuyordu; herkes, kalabalığın içinde kendi sessizliğine sığınmıştı. Ankara’da, İstanbul’da, köylerde, okullarda, fabrikalarda aynı sessizlik hâkimdi. Bu, bir yası değil, bir bilincin doğuşunu anlatıyordu. Atatürk artık bir insan değil, bir ilkeydi: akıl, bilim, ilerleme.

Cenaze töreni, o güne dek görülmemiş bir bütünlükle gerçekleşti. Yediden yetmişe herkes sokaktaydı. Trene yüklenen tabut, 21 pare top atışıyla uğurlandı. Gazeteler bu anı “sükûtun içindeki millet” olarak tarif etti. O gün başlayan sessizlik, aslında bir düşünme geleneğinin başlangıcıydı.

10 Kasım 1957 Tarihli Cumhuriyet Gazetesi Sayfa 1.

II. Bilimle Dirilen Bir Ulus

Atatürk’ün ardından geçen ilk yıllar, Türkiye’nin hem iç hem dış baskılar altında ayakta kalmaya çalıştığı bir dönemdi. Ama basın, her 10 Kasım’da aynı temayı işleyecekti:

“İnkılâpçı Atatürk.”

O artık yalnızca bir devlet kurucusu değil, bir düşünce sistemi hâline gelmişti. Peyami Safa, 1942’de Cumhuriyet’te yayımlanan yazısında şöyle diyordu:

“O, fikirde devrim yapmış bir inkılapçıdır. Türk milletine aklı rehber edinmeyi öğretmiştir.”

Bu cümleler, savaşın karanlık günlerinde bir ulusa yön veren fener gibiydi. O yıllarda gazetelerde sıkça şu tür manşetler görülürdü:

“Atatürk’ün ilmî görüşüyle ilerliyoruz.”
“İnkılaplar düşüncenin laboratuvarında devam ediyor.”

Köy Enstitüleri açılmış, yeni bir nesil doğmaya başlamıştı. Basında bu kurumlar, Atatürk’ün “akla dayalı eğitim vizyonunun” yaşayan meyvesi olarak görülüyordu. 1943 tarihli bir yazıda şöyle deniyordu:

“Atatürk’ün mirası yalnız kurumlarda değil, o kurumlarda okuyan çocukların gözlerindedir.”

Bu dönemde her 10 Kasım, bir ulusal sorgulama gününe dönüşmüştü. Bir gazete 1944’te şöyle yazıyordu:

“O, Türk milletine yalnızca hürriyeti değil, hakikati arama iradesini verdi. Onun ölüm yıldönümünde ağlamayacağız; düşüneceğiz.”

Artık 10 Kasım bir ağıt günü değil, bir düşünce günüydü. Atatürk’ün adıyla başlayan her yazı, bilim, felsefe, toplumsal bilinç gibi kavramlarla bitiyordu. Köylüler, öğretmenler, mühendisler, doktorlar onun izinde yalnızca duygusal değil, aklî bir bağlılık hissediyorlardı. Adeta güneşin doğması gibi her Türk’ün içinde büyüyen bir kıvılcımın en nadide parçasıydı. O benimseyiş, her Türk’e zuhur etmesi temennisiyle.

III. Milli Hafızanın Kuruluşu: 1946–1950

1946’dan sonra Türkiye çok partili hayata geçerken, basının dilinde yeni bir dönüşüm başladı. Artık Atatürk yalnızca bir “büyük adam” değil, bir “tarihsel sistem”di. Cumhuriyet ve Akşam gazeteleri bu dönemde onun düşüncesini “modern bilincin temeli” olarak tanımladı. Bir köşe yazısında şöyle deniyordu:

“O, milletine yalnız istiklal değil, metodoloji bıraktı.”

Bu cümle dikkat çekiciydi. Artık Atatürk, bilimsel yöntemle özdeşleşmişti. Onun devrimleri, yalnızca siyasal değil, zihinsel bir yeniden yapılanmanın simgesiydi. 1948’de yayımlanan “Atatürk’ün Hayatı” başlıklı makalede şu ifadeler geçmekte:

“Atatürk, fikirlerini kanunla değil, ilimle temellendirmiştir. Her devrim bir mantık zincirinin halkasıdır.”

Basında yer alan bu söylem, Türkiye’de modern düşüncenin köklerinin anlaşılmasını sağladı. 10 Kasım yazıları artık “biz ne kadar ilerledik?” sorusuna verilen cevaplar hâline geldi.

10 Kasım 1941 Tarihli Tasviri Efkar Gazetesi Sayfa 1.

IV. Zamanın Aydınlığı

1958 tarihli Hayat Dergisi aradan yirmi yıl geçmiş olmasına rağmen “Atatürk’ün gölgesi hâlâ günün en aydınlık yerindedir” demektedir ve ayrıca yazının girişinde şu satırlar yer almaktadır:

“Büyük Ata’nın naaşı Dolmabahçe’den Zafer torpitosuna kondu. O günden beri millet, onun yokluğuna değil, bıraktığı mirasa bakıyor.”

Bu dönemin 10 Kasım yazılarında artık “yokluk” değil, “süreklilik” duygusu vardır. Gazete şöyle der:

“Atatürk derin bir uykuya daldı, fakat milleti uyanıktı.”

Bu ifade, bir ulusun olgunluğunun ifadesidir. Ölümün ardından geçen yıllar, Atatürk’ü bir efsaneden çıkarıp bir fikir sistemine dönüştürmüştür. Basında her yıl tekrar eden ifadeler, adeta bir ulusal hafıza laboratuvarı gibidir:

“Bir sene daha geçti, fakat ışığı daha berrak.”
“Onunla başlayan asır, hâlâ onun ışığında yürüyor.”

1958 yazısı bu dönüşümün zirvesidir: Artık Atatürk, zamanın akışında bir durak değil, zamanın yönünü belirleyen bir vektördür.

V. Ölümsüzlük ve Bilim

1960’ların eşiğinde, gazetelerdeki 10 Kasım yazıları artık bir ulusun “kendini anlamaya” başladığı metinlerdir. Bir 1961 sayısında şöyle yazılmıştır:

“Atatürk bir devrin değil, bütün çağların adamıdır. Düşüncesi, insan aklının en sade ve en ileri hâlidir.”

Bu dönemde Atatürk, artık tarihin bir figürü değil, düşüncenin biçimi hâline gelmiştir. Basında sıkça “Atatürk’ü anlamak” ifadesi geçer. Çünkü artık onu anmak değil, anlamak esastır. Gazeteler, anma törenlerini artık “bilimsel konuşmalar, öğrenci bildirileri, konferanslar” olarak duyurur. Dolmabahçe’nin önünde toplanan kalabalıklar, yalnızca dua eden değil, düşünen ve Türkiye Cumhuriyeti mirasına sahip çıkan insanlardır. Bir yazı bunu şöyle anlatır:

“Her 10 Kasım sabahı saat dokuzu beş geçe duran millet, aslında düşünmeye başlar. Çünkü durmak, bazen düşünmenin ilk adımıdır.”

VI. Zamanın Ötesinde

1938’de Dolmabahçe’nin penceresinden görülen o Boğaz manzarası, bugün hâlâ aynı anlamı taşır. Sirenler çaldığında herkes durur, fakat bu duruş bir bitiş değil, bir başlangıçtır. Her 10 Kasım, bir neslin kendini yeniden tanıdığı, Atatürk’ün “akla ve bilime dayalı yaşam felsefesi”ni içselleştirdiği gündür. Bir gazete 1942’de şöyle yazmıştır:

“Atatürk’ü anlamak, onu anmaktan daha güçtür. Çünkü anlamak, sorumluluk ister.”

Ve gerçekten de 1938’den 1961’e kadar yayımlanan her 10 Kasım yazısı, bu sorumluluğun izini taşır. Matemle başlayan satırlar, zamanla bir akıl disiplini, bir aydınlanma bilinci hâline gelir. Bugün o eski gazete küpürlerine baktığımızda, yalnızca bir tarih okumuyoruz; bir düşünme biçiminin evrimini görüyoruz. Atatürk’ün bıraktığı miras ne bir heykelde ne de bir törende; o miras, her düşünen zihinde yaşıyor.

Her 10 Kasım sabahı, Türkiye aslında kendi geleceğine doğru bakar. Çünkü bazı insanlar ölmez, Onlar bilince dönüşür.

Kaynakça