Elinde boş bir sayfa var, sekiz cümlelik bir hikâye yazman gerek ama aklına tek bir kelime bile gelmiyor. Tam o sırada biri gelip “Al, şu üç cümlelik fikri kullan.” dese, alır mıydın? Alırsan hikâyen daha iyi olur muydu, yoksa farkında olmadan başkasının aklındaki kiracı olup onun fikirlerini kullanmış mı olurdun? Bu soruyu biraz bekletip internetin ergenlik yıllarına dönelim. Kişisel blogların, forumların zamanını hatırlayalım. Gece yarısı odasında oturan tanımadığımız birisinin pervasızca klavyeye vurduğu satırları okuruz. İmlası darmadağındır, anlatımı bozuktur, yer yer öfkelidir ve “ne saçmalamış bu” dedirtir. Garip ama bizi ekrana bağlayan şey kusursuzluk değildir, o savruk ve organik haldir. Karşımızda yanılabilen, rezil olmaktan korkmayan veya bu umurunda bile olmayan gerçek bir insan vardır. Günümüz dünyasında internete baktığımızda ise herkes iletişim üstadıdır. Her satır özenle yazılmış, derli toplu ve cilalıdır. Peki her şey bu kadar iyi yazılmışken neden hiçbiri içimizdeki bir şeye dokunmaz? Bu yazılar bize neden tadı tuzu olmayan koca bir plastik meyve sepeti gibi gelir?
Science Advances dergisinde 2024’te yayımlanan, Anil Doshi ile Oliver Hauser’in imzasını taşıyan bir çalışma bu hissi bir sızlanma olmaktan çıkarıp bir deneyle somutlaştırır. Başlık aslında özeti verir. Üretken yapay zekâ bireysel yaratıcılığı artırır ama yeni içeriğin kolektif çeşitliliğini azaltır. Birey olarak baktığımızda yaratıcılığı artırıyorsa, bir araya gelince nasıl çeşitlilik azalır ki? İnceleyelim.
Araştırmacılar İngiltere’den, çevrim içi bir platform üzerinden birkaç yüz sıradan insan toplar. Yazarlık geçmişine bakılmaz. Kalem tutabilmeleri ve belli bir yaş düzeyinin üstünde olmaları yeterlidir. Bu katılımcılardan roman yazmaları beklenmez elbette. Açık denizde, ormanda ya da başka bir gezegende geçen, genç okuyuculara uygun, tam sekiz cümlelik bir macera hikâyesi istenir. Ancak yazmaya başlamadan önce herkes “farklılaşan kelime testi” denen bir görevden geçer. Herkesten birbirinden olabildiğince alakasız on kelime yazması istenir ve kelimelerin anlamsal uzaklığına bakılarak kişinin doğuştan yaratıcılığı ölçülür. Sonra katılımcılar rastgele üç gruba ayrılır. Birinci grup tek başına yazar, yapay zekânın adı bile anılmaz. İkinci gruba isterse GPT-4’ten üç cümlelik tek bir hikâye fikri alma hakkı verilir. Üçüncü grup aynı fikri beş kez isteyebilir. Yapay zekâdan fikir alabilenler için bir kural vardır. Fikirleri kopyalayıp yapıştırmak yasaktır. Yani yazarlar ilham alabilir ama tamamen hazır metni alamaz.
İnsanlar tabii ki bu fırsatı kaçırmaz. Seçenek sunulanların neredeyse hemen hepsi en az bir kez fikir ister. Beş hakkı olanlar çoğunlukla birkaç kez bakar (üç kez ve üstü). Peki size yapay zekâdan destek alma hakkı verilse siz kaç kez fikre bakardınız? Muhtemelen her seferinde “bu son” deyip bir kez daha. Sonra sahneye bambaşka bir grup çıkar. Yaklaşık altı yüz kişilik belirsiz bir okuyucu grubu. Bu okuyucular hangi hikâyenin nasıl yazıldığını bilmeden metinleri özgünlük, yenilik, yazım kalitesi, keyif ve sıkıcılık gibi ölçütlerle puanlar. Sonuç tahmin edilebilir bir yöndedir. Yapay zekâdan fikir alan yazarların hikâyeleri daha yaratıcı, daha iyi yazılmış, daha keyifli ve daha az sıkıcı bulunur. Sürpriz sonlar da daha sık görülür. Üstelik ne kadar çok fikir alınmışsa, hikâye o kadar çok beğenilir. Buraya kadar yapay zekâ, insan zihnini pasifize eder. Ama kazancın kime gittiğine bakınca tablo değişir. Doğuştan yaratıcılığı yüksek çıkan yazarların hikâyeleri yapay zekâ olmadan da zaten yeterince iyidir ve makine onların tavanını yukarı taşıyamaz. Kendi belirledikleri tavanda kalırlar. Asıl sıçrama, doğuştan yaratıcılık puanı düşük olan yazarlarda yaşanır. Onların hikâyeleri belirgin biçimde daha iyi yazılır, daha keyifli hale gelir ve en yetenekli yazarlarla neredeyse aynı tavan çizgisine ulaşır. Makale bunu bir tür eşitleme olarak yorumlar. Kulağa hem adil hem demokratik bir mucize gibi geliyor, değil mi? Yeteneksiz olanı yetenekliyle eşitleyen bir süper güç. Ama orada duralım, çünkü daha işin ikinci yarısı var.
Araştırmacılar yalnızca bağımsız okuyucuların beğenisine bakmaz, bütün hikâyeleri bir de matematiksel ve istatistiksel ameliyattan geçirir. Metinleri sayısal temsillere çevirip hikâyelerin anlamca birbirine ne kadar yakın durduğunu ölçerler. Dijital çağın en rahatsız edici bulgusu işte burada karşımıza çıkar. Yapay zekâdan ilham alan yazarların hikâyeleri birbirine çok daha benzer. Yazarlar yapay zekânın fikrini kelimesi kelimesine almaz ancak ekleme ya da çıkarmalar yaparak o fikrin etrafında şekillenirler. Melodisini duyduğumuz bir şarkıyı aklımızdan çıkarmak ne kadar zorsa, bir fikri gördüğümüzde ondan kopmak da bir o kadar zordur.
Ancak makale şunu söylemez: Tek başına kalan acemi bir insan ne yapar? Muhtemelen kendi takıntılarına, çocukluk anılarına, saçma sapan fantezilerine hatta dil yetersizliklerine sığınır. Belki ortaya berbat bir hikâye çıkar ama o hikâye yalnızca ona aittir. İstatistiğin ve matematiğin tahmin edemeyeceği bir anomali çatlağıdır. Eski bloglarda bizi çeken şey de belki tam olarak budur. En son ne zaman internette bir yazının içinde kaybolup yazarın acemiliğine tebessüm ettik? En son ne zaman bir insanın kendi cehaletiyle, kibriyle ya da masumiyetiyle saçmalamasına şahit olduk (sosyal medya platformları hariç)?
Doshi ve Hauser bu durumu Garrett Hardin’in “ortak otlak trajedisi”ne benzetir. Ortak bir mera vardır ve her çoban sürüsüne bir hayvan daha eklediğinde bireysel olarak kazanır, ama herkes aynısını yapınca mera çıplak kalır. Yapay zekâyla daha beğenilen bir metin üretebildiğini gören biri bir dahaki sefere yine kullanır. Hepimiz kendi metnimizi kusursuzlaştırırız, ama geri çekilip ortak kültür havuzuna baktığımızda bir tekdüzelik görürüz. İşte bu, bulunduğumuz çağın bize yaşattığı yüzlerce çürümeden sadece birisidir.
Çalışmayla ilgili bir ayrıntı daha, etik bir soru daha vardır. Okuyuculara sonradan hikâyede yapay zekâ fikri kullanıldığı söylenince, yazarın sahiplik hakkı belirgin biçimde azalır. Bazı okuyucular metnin bir insanın elinden çıktığı bilgisini tamamen arka plana atar ve aidiyetini derin biçimde sorgular. Yine de çoğu kişi bunu etik bulur ve hâlâ yaratıcı bir eylem sayar. Aynı kişiler, modelin eğitildiği içerik üreticilerinin gözetilmesini ve yapay zekâ kullanımının açıkça belirtilmesini de ister.
Son bir kez o plastik meyve sepetine dönelim. Sepet masanın ortasında durur. Işık tam üstten vuruyordur. Elmalar kızıl, armutlar sarı, erikler yeşil ve pürüzsüzdür. Hiçbirinde çürük yoktur, hiçbirinde kurt yoktur, hiçbiri eğri büğrü değildir. Uzaktan bakınca tek bir kusur bulamayız. Belki de bu yüzden ısırmak istemeyiz. Çünkü bir meyveyi meyve yapan şey kusursuzluğu değildir. Güneşi, toprağı, yağmuru ve mevsimi hatırlatan o ufak leke, o hafif ekşi tat, o kabuğundaki iz bunu yapar. Yapay zekânın metinleri de böyledir. Pürüzsüz, parlak, doğru yerde doğru kelime, doğru yerde doğru noktalama işareti. Ama dokunduğumuzda içinde bir mevsim yoktur, bir gece yarısı yoktur, bir utanç ya da cesaret yoktur. Doshi ve Hauser’in deneyinin bize söylediği de budur. Herkes sepetini doldurmak için aynı kalıbı kullanırsa, sonunda hepimizin masasında aynı kusursuz, aynı cansız meyveler durur. O zaman da asıl soru, yazının iyi mi kötü mü olduğu olmaz. Soru şu olur: En son ne zaman bir yazıyı, içindeki kurdu bile sevecek kadar gerçek bulduk?
KAYNAKÇA
https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.adn5290
