Bu yazı, 1950’lerin başında Bulgaristan’ın Nevrokop bölgesinde yaşayan Pomakların maruz kaldığı nüfus hareketlerini ve güvenlik politikalarını, Amerika Birleşik Devletleri Merkezi İstihbarat Teşkilatı (CIA) tarafından hazırlanmış belgeler üzerinden ele almaktadır. Nitekim yazının temel kaynağını 4 Aralık 1953 tarihli ve doğrudan “Deportation of Pomaks from Nevrokop to the Dobrudzha” başlığını taşıyan istihbarat raporu oluşturmaktadır. Raporda 1953 yılının Nisan ayı başlarında Godyashevo ve Beslen’den getirilen bazı Pomakların Nevrokop’ta eşyalarıyla birlikte kamyonlara bindirildiği ve Yunanistan’a kaçmış akrabalarının bulunması gerekçesiyle Dobrudzha’ya gönderilecekleri bildirilmektedir.1
Pomaklar, tarihsel olarak Balkanlar’da, özellikle Bulgaristan’ın Rodoplar bölgesi ile çevresinde yaşayan Müslüman bir topluluktur. Günümüzde Bulgaristan dışında Türkiye, Yunanistan, Kuzey Makedonya, Arnavutluk ve Kosova’da da Pomak toplulukları bulunmaktadır. Türkiye’de ise özellikle Kırklareli, Edirne, Bursa ve Balıkesir çevresinde olmak üzere çeşitli bölgelere dağılmış Pomak yerleşimlerine rastlanmaktadır.2 Pehlivanköy ve Kuştepe gibi Trakya yerleşimlerinde de Bulgaristan’ın Loveç bölgesinden gelen Pomak topluluklarının varlığı kaydedilmektedir.3
Nevrokop’tan Dobruca’ya Sevk
4 Aralık 1953 tarihli CIA raporunda aktarılan sürgün olayı aynı yılın Nisan ayı başlarına aittir. Rapora göre Nevrokop’ta iki veya üç kamyon Pomaklar ve eşyalarıyla yüklenmiştir. Söz konusu kişilerin Godyashevo veya Beslen köylerinden, Nevrokop Okoliyası’ndan oldukları bildirilmektedir. Raporda, bu kişilerin Yunanistan’a kaçmış akrabalarının bulunması nedeniyle Dobruca’da enterne edilmek üzere sevk edildikleri belirtilmektedir. Ayrıca Nevrokop’a başka kamyonlarla daha fazla kişinin getirilmesinin beklendiği aktarılmaktadır.4 Belgenin başlığında “deportation”, metninde ise “interned” ve “internees” ifadelerinin kullanılması, söz konusu hareketin gönüllü bir iç göçten ziyade zorlayıcı nitelikte bir nüfus sevki olarak değerlendirildiğini göstermektedir. Bununla birlikte belge, sevk edilen kişilerin toplam sayısı, kimlikleri ve Dobruca’da hangi yerleşimlere gönderildikleri hakkında bilgi vermemektedir.
Sınır Güvenliği ve Pomaklar
Nevrokop’un Yunanistan sınırına yakın konumu, bölgeyi dönemin güvenlik politikaları açısından önemli hâle getirmiştir. 1952 tarihli bir CIA raporunda Nevrokop çevresindeki sınır hareketliliğinin yakından izlendiği, havaalanından sınır bölgesine doğru uçuşlar gerçekleştirildiği ve kimlik ile seyahat belgelerinin denetlendiği aktarılmaktadır. Aynı belgede Pomaklarla ilgili olarak “morale of the Pomaks is low” ifadesine yer verilmiş, yani Pomakların moralinin düşük olduğu bildirilmiştir.5 Bu, 1953 tarihli sürgün olayının dönemin sınır güvenliği politikaları bağlamında değerlendirildiğinde önemli bir sonuç olarak karşımıza çıkar.
17 Mayıs 1951 tarihli Daily Digest belgesinin Bulgaristan bölümünde “Bulgarians Continue Removal of Unreliables from Border Areas” başlığı yer almaktadır. Raporda sınır bölgelerinde “güvenilmez” olarak değerlendirilen kişilerin iç bölgelere gönderildiğine ilişkin bilgiler aktarılmaktadır. Amerikan değerlendirmesinde ayrıca 1947-1948 yıllarındaki Yunan iç savaşı sırasında Müslüman Bulgarların parantez içinde Pomaklar belirtilerek sınır bölgelerinden uzaklaştırıldığı hatırlatılmaktadır.6
Dobruca’nın Nüfus Hareketlerindeki Yeri
27 Haziran 1951 tarihli başka bir CIA raporunda ise Dobruca, 1953’teki Pomak sevkiyatından önce de nüfus hareketlerinin hedef bölgelerinden biri olarak zikredilmektedir. Belgenin kaynağı İstanbul’da yayımlanan Hürriyet gazetesinin 6 Mayıs 1951 tarihli haberidir ve raporda açık biçimde “This is unevaluated information” ibaresi bulunmaktadır. Haberde Kyustendil, Petrich, Gorna Dzhumaya, Nevrokop, Momchilgrad, Krumovgrad ve Kardzhali gibi bölgelerden bazı kişilerin Kuzey Bulgaristan, Güney Dobruca ve Karadeniz kıyılarına gönderildiği iddia edilmektedir.7 Pomakların yaşadığı bölgeler de bu nüfus hareketleri bağlamında anılmaktadır.
Seferberlikte Pomakların Konumu
Pomakların Nevrokop’taki güvenlik politikaları içerisindeki konumuna ilişkin bir diğer önemli belge, 3 Eylül 1953 tarihli kısmi seferberlik raporudur. Rapora göre Ağustos 1953 başlarından itibaren Nevrokop Okoliyası’ndaki yedek askerlerin yaklaşık üçte biri çağrılmıştır. Ancak belgede “No Pomaks or anti-Communists have been recalled” ifadesi yer almaktadır. Pomaklar ile anti-komünist olarak değerlendirilen kişiler seferberlik kapsamına alınmamıştır.8 Raporda ayrıca Müslüman nüfusun yaşadığı Ribnovo köyünden hiçbir yedek askerin çağrılmadığı, askerî birliklerin Nevrokop bölgesine sevk edildiği ve bazı bölgelerde hareketliliğin özel izne bağlandığı belirtilmektedir. Bu kayıt, Pomakların Dobruca’ya sevk edildiğinin bildirildiği Nisan 1953 olayından yalnızca birkaç ay sonrasına aittir.
Bu belgeler birlikte değerlendirildiğinde, Nevrokop ve çevresindeki Pomakların 1950’lerin başında yalnızca yerel bir topluluk olarak değil, sınır güvenliği ve siyasî güvenilirlik çerçevesinde de ele alındığı görülmektedir. 1951 tarihli nüfus transferi kayıtları, 1952’de sınır bölgesindeki yoğun denetim, 1953’te Dobruca’ya sevk ve aynı yıl Pomakların askerî seferberlik dışında tutulmasına ilişkin bilgiler, bölgede Pomak nüfusun güvenlik politikalarından doğrudan etkilendiğine işaret etmektedir.
Sonuç
1951-1953 yılları arasındaki CIA belgeleri birlikte incelendiğinde, Nevrokop ve çevresindeki Pomakların dönemin güvenlik ortamından farklı biçimlerde etkilendiği görülmektedir. 1951 yılında sınır bölgelerindeki “güvenilmez” kişilerin iç kesimlere gönderildiğine ilişkin kayıtlar, 1952’de Nevrokop çevresindeki yoğun sınır denetimleri, Nisan 1953’te bazı Pomakların Dobruca’ya sevk edildiğinin bildirilmesi ve birkaç ay sonra Pomakların kısmi askerî seferberliğin dışında bırakılması, birbirinden bağımsız kayıtlar olarak değerlendirilebileceği gibi kronolojik olarak birlikte okunduğunda daha geniş bir olay olarak anlaşılmaktadır. Ayrıca bu belgelerin ortaya koyduğu en önemli noktalardan biri, sınır bölgelerinde yaşayan Pomakların yalnızca dinî veya yerel bir topluluk olarak değil, dönemin güvenlik değerlendirmeleri içerisinde de görünür hâle gelmiş olmalarıdır. Özellikle Yunanistan’a kaçmış akrabaların varlığının Dobruca’ya sevk gerekçesi olarak kaydedilmesi, devlet ile sınır toplulukları arasındaki ilişkilerde aile ve akrabalık bağlarının dahi siyasî ve güvenlik temelli bir anlam kazanabildiğini düşündürmektedir. Benzer biçimde, Pomakların seferberlik dışında bırakılması da onların askerî uygulamalar içerisinde diğer yerel gruplardan farklı bir kategoriye yerleştirildiğine işaret etmektedir. Mevcut belgelerin sunduğu bilgilerden hareketle Pomaklara yönelik uygulamaların kapsamı konusunda kesin sonuçlara ulaşmak mümkün değildir. Özellikle 4 Aralık 1953 tarihli rapor, sevk edilenlerin sayısını, isimlerini ve Dobruca’daki nihai yerleşim noktalarını vermemektedir ve belgenin başlığındaki “deportation” ifadesi önemli olmakla birlikte, Nevrokop Pomaklarının tamamını kapsayan geniş çaplı bir sürgün politikasının yalnızca bu belge üzerinden ortaya konulması doğru olmayacaktır. Burada tespit edilebilen şey, en azından belirli Pomak ailelerinin zorlayıcı nitelik taşıyan bir nüfus sevkine tabi tutulduğunun Amerikan istihbarat raporlarına yansımış olmasıdır.
1950’lerin başlarında Nevrokop’taki Pomakların tarihi yalnızca kimlik, din veya kültür tarihi üzerinden okunabilecek bir mesele değildir. Sınır güvenliği, nüfusun yer değiştirmesi, askerî seferberlik, siyasî güvenilirlik ve sınır ötesi akrabalık ilişkileri de bu tarihin parçalarıdır. Böyle bir perspektif içerisinde Pomakların Soğuk Savaş’ın ilk yıllarındaki Bulgaristan içerisindeki yaşantıları ve karşılaştığı asimile politikaları daha geniş bir devlet-toplum ilişkisi çerçevesinde değerlendirmeye imkân vermektedir. Dolayısıyla 1953 yılında Nevrokop’tan Dobruca’ya gerçekleştirildiği bildirilen sevk, yalnızca birkaç kamyon insanın bir bölgeden diğerine taşınmasına ilişkin kısa bir istihbarat kaydı olarak görülmemelidir. Belge, farklı tarihlere ait diğer kayıtlarla birlikte değerlendirildiğinde, sınırda yaşayan bir topluluğun dönemin güvenlik tahayyülü içerisinde nasıl görünür hâle gelebildiğini gösteren küçük fakat önemli bir tarihsel kanıt sunmaktadır.
Kaynakça
- Central Intelligence Agency, Deportation of Pomaks from Nevrokop to the Dobrudzha, 4 Aralık 1953, CIA-RDP80S01540R003900040011-9. ↩︎
- U. Çetinbaş, “Pomak Yemek Kültürü”, Milli Kültür Araştırmaları Dergisi (MİKAD), 9/1 (2025), s. 59, DOI: 10.55774/mikad.1601259. ↩︎
- U. Çetinbaş, “Asırlık Bir Gelenek Pavli (Pehlivanköy) Panayırı”, International Journal of Social Sciences, 8/3 (2024), s. 177, DOI: 10.30830/tobider.sayi.19.10. ↩︎
- Central Intelligence Agency, Deportation of Pomaks from Nevrokop to the Dobrudzha, 4 Aralık 1953, CIA-RDP80S01540R003900040011-9. ↩︎
- Central Intelligence Agency, Military Information from Southeastern Bulgaria, 3 Eylül 1952, CIA-RDP82-00457R013700030006-5. ↩︎
- Central Intelligence Agency, Daily Digest: Bulgarians Continue Removal of Unreliables from Border Areas, 17 Mayıs 1951, CIA-RDP79T01146A000200190001-0. ↩︎
- Central Intelligence Agency, Reports Bulgarian Communists Acting Against Macedonian Guerrilla Units, 27 Haziran 1951, CIA-RDP80-00809A000600400112-2. ↩︎
- Central Intelligence Agency, Partial Mobilization in the Nevrokop Area / Military Units in the Nevrokop and Razlog Areas, 3 Eylül 1953, CIA-RDP80-00810A002200280027-8. ↩︎
