Karl Jaspers (2010: 85), “Felsefe Nedir?” de, “insanın özgür oluşuna biz onun varoluşu (existenz) diyoruz” der. Özgürlük ve iletişim Jaspers felsefesinde varoluşu açığa çıkaran, “onu aydınlatan” (signa) işaretlerdendir (Yıldız ve Ataş, 2020: 404).
Varoluşumuza bu denli etki eden, onu bu denli açığa çıkaran özgürlükten gerçek anlamda ne anlıyoruz? Özgür olduğumuzu hissediyor muyuz? Ya da insan özgür olduğunu nasıl anlar? Canımızın istediği şeyleri yaptığımızda mı kendimizi özgür hissediyoruz? Ya da yapmak istediğimiz şeylerin önünde engel olarak duranlar kalktığında mı özgür hissedeceğiz? Hangisi özgürlük? Hangi özgürlük? Nasıl bir özgürlük?
Gerçekten özgür hissettiğimiz zamanları (ya da anları) anımsayalım. Bir bahçede gönlümüzce koşarken mi özgürdük, kendi yazdığımız bir metni yüksek sesle okurken mi, sevdiğimiz bir yazarın cümlelerinin altını çizerken mi, sevdiğimiz bir şarkıyı söylerken mi, dans ederken mi, bir dostumuzla saate aldırmadan sohbet ederken mi? Ya da toplum tarafından bize giydirilen etiketleri söküp attığımız an mıdır acaba kendimizi bir nebze olsun özgür ve nefes alan bir yerden hissettiğimiz? Kendimize toplumun bize yapıştırdığı etiketler üzerinden ya da içimize yerleştirdiği “göz”ler üzerinden değil de kendi gözlerimizden baktığımız zaman mı özgürleşiriz acaba? Var mıdır böyle bir özgürlük? Hiç deneyimledik mi? Hissettik mi?
Hep özgür olmayı hayal eder dururuz. Tarih, toplumların özgürlük mücadelelerinin tarihidir biraz da bu anlamda. Özgürlük uğruna verilen savaşlar yalnızca bir özgürlük arayışı olarak kalmamıştır. Aynı zamanda özgürlük adına yapılan savaşlar toplumların kimliğini de belirlemiştir.
Dolayısıyla özgürlük hem Jaspers’ın ifade ettiği gibi bireysel anlamda varoluşu açığa çıkarmakta, hem de sosyolojik taraftan baktığımızda toplumların kimliğini de (dolayısıyla kolektif bir varoluşu da) biçimlendirmektedir. Onları tanımlayan bir unsur haline gelmektedir. Peki ama hem bireysel olarak hem de toplumsal olarak bu denli önemli olan özgürlükle, gerçek anlamda özgür olarak kaldığımızda ne yaparız? Ne yapacağız?
Toplumun, çevrenin bize uygun gördüğü etiketler, roller, beklentiler olmadan, “öteki”nin bakışı olmadan biz kimiz? Diğer taraftan da toplumun, çevrenin bizim için uygun gördüklerinden, taleplerinden, beklentilerinden, aslında toplumun ihtiyaçlarını karşılamak, sırf bir topluluğa ait hissedebilmek uğruna ve dışlanmamak adına yüklendiğimiz etiketlerden sıyrıldığımızda, -Lacan tarafından söylersek- “kendi arzumuzun peşine düştüğümüzde” belki de gerçek anlamda özgür olacağız. Peki bu özgürlükle ne yapacağız?
Özgürlük kişinin kendini inşa etme serüveninde çok önemli bir basamak. Kimi zaman insanların özgür kaldıkları durumlarda bu özgürlükle “baş edemeyecekleri” kadar, onunla ne yapacağını bilememeleri kadar derin bir mesele…
Kendimizi dilediğimizce yaşayabileceğimiz, “öteki”nin bakışı olmadan yalnızca kendi arzularımızın peşine düştüğümüz zaman nelere koşacağız? O tanımı nasıl yapacağız? Özgürlüğü tanımlayabilecek miyiz? Ardından özgürlüğün ille de bizden istediği şeyi, “kendimizi” tanımlayabilecek miyiz? Kendi gerçekliğimize değebilecek miyiz? Jaspers’ın özgürlük olarak işaret ettiklerinden payımıza düşen düşünme duraklarıdır buralar.
Varoluş ile özgürlük çok yan yanadır ve belki de-sanırım Jaspers’dan hareketle bunu söyleyebiliriz- aralarında şöyle bir etkileşimsellik bulunmaktadır: Varoluş olmaya, varoluşunu kucaklamaya cesaret edebilen özgürlükle de baş etmeye hazırdır; benzer biçimde özgürlüğe cesaret edebilen varoluşuyla karşılaşmaya ve onunla temas edebilmeye hazırdır… Onun kişiyi “öteki”nin bakışından değil, kendinden bakışını talep eden tarafını karşılamaya ve oradan doğacak olan gerçekliğini inşa etmeye hazırdır….
KAYNAKLAR:
Karl Jaspers, Felsefe Nedir?, Çev. İsmet Zeki Eyüpoğlu, İstanbul: Say Yayınları, 2010.
Yakup Yıldız, Demet Ataş (2020). “Dasein’dan ‘Varoluşa’ İnsan: Karl Jaspers’in İnsan Görüşü”, Artuklu Akademi, 7(2), 389-416.
